Γοργοπόταμος, η στιγμή της ενωμένης εθνικής αντίστασης

              Τη νύχτα της 25ης προς 26ης Νοεμβρίου 1942, πραγματοποιείται η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Δώδεκα Βρετανοί σαμποτέρ μαζί με αντάρτες του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ, πραγματοποίησαν ένα από τα μεγαλύτερα σαμποτάζ, που είχαν επιχειρηθεί ως τότε. Ας δούμε όμως πως έφτασαν τα πράγματα μέχρι την επιτυχή ανατίναξη της γέφυρας.
             Τέλη Οκτωβρίου τρία βρετανικά αεροπλάνα ξεκινούν από την Μέση Ανατολή για την Ελλάδα. Σ’ αυτά επέβαιναν εννέα αξιωματικοί και τρεις υπαξιωματικοί ασυρματιστές. Ανάμεσά τους ο Θέμης Μαρίνος, που έπαιξε σημαντικό ρόλο τόσο στην ανατίναξη της γέφυρας όσο και σαν σύνδεσμος των συμμάχων με τους αντάρτες αργότερα. Σκοπός της βρετανικής αποστολής ήταν η ανατίναξη μιας εκ των τριών γεφυρών του Ασωπού, του Γοργοποτάμου και της Παραμυθιάς. Με την απόβαση της δωδεκαμελούς αποστολής αρχίζει η προσπάθεια αναζήτησης των αντάρτικων δυνάμεων. Πράγματι συνάντησαν τον Νικηφόρο του ΕΛΑΣ. Ο Θέμης Μαρίνος περιέγραψε τα γεγονότα: «Ο Νικηφόρος πράγματι ήταν πατριώτης, ασχέτως αν ήτανε τότε μέλος του ΚΚΕ, ο πατέρας του ήτανε βασιλικός. Λοιπόν, το θέμα ήτανε ότι ενθουσιάστηκε, μας αγκάλιασε και μας λέει: Πάμε στον καπετάνιο. Πήγαμε εκεί πέρα που ήτανε το κρησφύγετο του Άρη και εκεί συναντηθήκαμε. Επειδή ήταν 28 Οκτωβρίου εκείνη τη μέρα, εγώ του είπα καπετάνιε συγχαρητήρια για την 28η Οκτωβρίου της Αλβανίας. Και μου λέει: Και τι είναι αυτή η 28η Οκτωβρίου; Δεν είχε καταλάβει…Το χειρότερο είναι ότι μας έθεσε υπό κράτηση. Εκείνη τη στιγμή είχε υπό κράτηση και έναν Γερμανό αξιωματικό και μία διερμηνέα του. Τους οποίους απελευθέρωσε, τους άφησε να φύγουν, μάλλον για να μην τους δούμε εμείς. Μας έβαλε υπό κράτηση, προσποιούμενος ότι δεν ξέρει τι είμαστε. Επενέβη ο Νικηφόρος , ο οποίος του λέει, καπετάνιε εδώ πέρα αυτοί είναι οι σύμμαχοι ήρθαν εδώ από τη Μέση Ανατολή. Είδαμε το αεροπλάνο, είδαμε να πέφτουν τα αλεξίπτωτα, χάλασε ο κόσμος εδώ γύρω και εμείς θα τους φερθούμε έτσι; Φαίνεται πως το κατάλαβε ο Άρης και τελικά άλλαξε άρδην συμπεριφορά…» και συνεχίζει: «Του εξήγησα ότι πρόκειται για επείγουσα επιχείρηση. Και του ζήτησα να μας πάει να συναντήσουμε τους υπόλοιπους της αποστολής. Και είπε εντάξει, θα σας πάω. Αλλά τι έκανε αυτός; Αντί να πάει προς την πλευρά της Λαμίας, έστριψε προς την πλευρά της Αιτωλοακαρνανίας. Διότι μας είχε εμάς και έκανε στρατολόγηση ανταρτών κι έδειχνε ότι οι σύμμαχοι είναι μαζί του και ενθουσίαζε τον κόσμο για να πάρει περισσότερους. Λοιπόν, έτσι πήγαινε». Την ίδια στιγμή, ο Γουντχάουζ πήγαινε να συναντήσει τον Ζέρβα. Στις 10 Νοεμβρίου, είχαν συμφωνήσει στο σχέδιο και ετοιμάζονταν για την επιχείρηση. Η δύναμη του Ζέρβα που θα
Η επιστολή του Γουντχάουζ στον Ζέρβα
συμμετείχε στην επιχείρηση ήταν 60 αντάρτες. Ο Ζέρβας έγραψε για τους αντάρτες του «Έβλεπες παντελόνια σχισμένα, σακάκια κουρελιασμένα, παπούτσια ξεσολιασμένα. Εμέτρησα περί τους 20 αντάρτες που είχαν στα πόδια τους σγαρούνια, προβιές, δηλαδή, δεμένες με σπάγγους και τριχιές…το ηθικό των ήτο άριστο. Ο ενθουσιασμός φώτιζε τα πρόσωπά των…». Ήταν η περίοδος που οι Βρετανοί δυσπιστούσαν απέναντι στον Ζέρβα, στον Ψαρρό και δεν τους προμήθευαν με οπλισμό και ρουχισμό, προφανώς επηρεασμένοι από εκθέσεις ανθρώπων σαν του Κουτσογιαννόπουλου και του Σεφεριάδη…
                Στις 13 Νοεμβρίου ο Ζέρβας στέλνει σημείωμα στον Βελουχιώτη όπου τον ενημερώνει πως πρέπει να συναντηθούν «για ένα ζήτημα εθνικώς σπουδαιοτάτου». Πράγματι την επομένη, ο Άρης με 110 άνδρες του έδωσαν το παρόν στη συνάντηση. Εντύπωση προκάλεσε στους υπόλοιπους αντάρτες ο ομοιόμορφος εξοπλισμός και η ενδυμασία των Ελασιτών. Η μεταστροφή του Άρη εξηγείται από το γεγονός της άμεσης αποδοχής των προτάσεων των Βρετανών, από την πλευρά του Ζέρβα. Όλοι οι πρωταγωνιστές των γεγονότων το παραδέχονται αυτό. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, υπαρχηγός του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ και μετέπειτα εκλεγμένος βουλευτής συνεργαζόμενος με την ΕΔΑ, στο «Ιστορικόν Αρχείο Εθνικής Αντιστάσεως» έγραψε κατηγορηματικά: «Αντιπροσωπεία της Κ.Ε. του ΕΑΜ μετέφερε εντολή να μη λάβει μέρος ο Άρης στην επιχείρηση. Όταν όμως τον ρώτησα μου είπε: «Δεν είμαι τρελλός ν’ αφήσω σ’ εσάς αυτή τη μεγάλη ευκαιρία…ας λένε ό,τι θέλουν στην Αθήνα». Ακολούθησε συνάντηση του Ζέρβα με τον Έντυ Μάγιερς, όπου του παρουσιάστηκε το σχέδιο. Ο Ζέρβας συμφώνησε, μετά από λίγες μέρες που επέστρεψε και ο Βελουχιώτης έγινε νέα σύσκεψη μεταξύ Μάγιερς, Ζέρβα και Άρη για να ενημερωθεί και ο τελευταίος. Καταρχήν ήταν σύμφωνος, ωστόσο προσπαθούσε να καθυστερήσει όσο το δυνατόν την οριστική του απάντηση, αναφέροντας ότι περίμενε την έγκριση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ. Η έγκριση αυτή δεν ήρθε ποτέ και ο Άρης τελευταία στιγμή δέχτηκε επίσημα να λάβει μέρος στην επιχείρηση. Η ενέργειά του αυτή, αποτελούσε ανυπακοή στα κελεύσματα του κόμματος και του ΕΑΜ και υπό άλλες συνθήκες θα προέβλεπε για τον ίδιο βαρύτατες κυρώσεις. Τώρα όμως οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες, η επιτυχής έκβαση της επιχείρησης και η αναγκαστική -έστω- συμμετοχή του Άρη, λόγω της παρουσίας του Ζέρβα, θα σώσουν το ΕΑΜ  και θα συμβάλλουν στην περαιτέρω ανάπτυξή του. Αξίζει να σημειωθεί, ότι αργότερα το καλοκαίρι του 1943, για μια παρόμοια επιχείρηση, αυτή της ανατίναξης της γέφυρας του Ασωπού, όπου η ηγεσία του ΕΛΑΣ αρνήθηκε προκλητικά τη συμμετοχή της και η όλη επιχείρηση πραγματοποιήθηκε από μια ομάδα Βρετανών σαμποτέρ. Ήταν η αρχή του εμφύλιου σπαραγμού και η κλήση του Ζέρβα δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί, καθότι ο Ασωπός ανήκε στην περιοχή δράσης του ΕΛΑΣ. Ο παραλληλισμός αυτός και η σύγκριση των δύο περιπτώσεων δικαιώνει όσους υποστηρίζουν ότι πρόθεση του ΕΑΜ και βεβαίως του Άρη δεν ήταν να συμμετάσχει στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου αλλά αυτό συνέβη αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας της συμμετοχής του ΕΔΕΣ. Βασισμένος σ’ αυτή την ιστορική αλήθεια ο Διονύσης Χαριτόπουλος θα γράψει: «…Συμπερασματικά, η μεγαλύτερη και αποφασιστικότερη συμβολή του Ζέρβα στην επιχείρηση του Γοργοποτάμου είναι η άμεση ανταπόκρισή του στο βρεττανικό αίτημα και η μεγάλη πορεία (13 ημέρες) προς τη Ρούμελη».
                 Πολλά έχουν ειπωθεί και για το ποιος εκπόνησε το σχέδιο στους αντάρτες. Το σχέδιο της επιχείρησης το είχε οργανώσει ο Έντυ Μάγιερς, που το παρουσίασε στον Ζέρβα και στον Βελουχιώτη, οι οποίοι συμφώνησαν. Αρχηγός της επιχείρησης ορίστηκε ο Ζέρβας με την στήριξη των άλλων δύο. Όπως και τη διεύθυνση της επιχείρησης αυτός την οργάνωσε, σαν αρχηγός. Μας ενημερώνει ο επίσημος ιστορικός του ΕΛΑΣ, Σόλωνας Γρηγοριάδης: «…Η δύναμη του Άρη Βελουχιώτη ήταν πολύ ισχυρότερη: πάνω από 100 άνδρες με 6 οπλοπολυβόλα, ενώ ο Ζέρβας προσέφερε 65 τυφεκιοφόρους μόνο. Αλλά την επιχείρηση ο αρχηγός του ΕΔΕΣ τη διήυθυνε. Και αυτός κατέστρωσε το σχέδιό της. Από την στιγμή που ανέλαβε τη διοίκηση, οι άλλοι, συνταγματάρχης Έντυ Μάγιερς, ταγματάρχης Κρίς Γουντχάουζ, Άρης Βελουχιώτης τον ανεγνώρισαν ως αρχηγό. Οι δύο πρώτοι γιατί ήταν τεχνικοί αξιωματικοί και ο τρίτος, μπροστά στην ιδιότητα του μάχιμου, στρατηγού καριέρας του Ζέρβα, δεν μπορούσε να ορθώσει το ανάστημά του εφόσον ο ίδιος εμφανιζόταν ως απλός ταγματάρχης…Και γενικά γίνεται παραδεκτό ότι ο Ζέρβας, με τη δραστική ενίσχυση του Βελουχιώτη, είχε την ηγεσία της μάχης. Ανήκει, λοιπόν, στον αρχηγό του ΕΔΕΣ η τιμή που απονέμεται σε κάθε νικητή πολέμαρχο. Όπως αυτός θα συγκέντρωνε τις αρές αν η επιχείρηση είχε συντριβεί…». Από τους άμεσους πρωταγωνιστές των ημερών εκείνων, ο Νικηφόρος του ΕΛΑΣ (Δημήτρης Δημητρίου), ως αυτόπτης μάρτυρας έγραψε σε βιβλίο του αργότερα ότι ο Βελουχιώτης ουσιαστικά εκπόνησε το σχέδιο της επιχείρησης. Ωστόσο, αυτή η άποψη προκάλεσε την άμεση διάψευση του Αρχηγού της βρετανικής αποστολής Έντυ Μάγιερς και όχι μόνο. Ο Θέμης Μαρίνος πρωταγωνιστής της επιχείρησης ανέφερε χαρακτηριστικά: «… Το σχέδιο, ο μεν ΕΔΕΣ λέει ότι το έκανε ο Ζέρβας, ο μεν ΕΛΑΣ λέει ότι το έκανε ο Βελουχιώτης. Η πραγματικότης δεν είναι αυτή. Όλοι συμβάλλανε κάπως, αλλά η πραγματικότης είναι η εξής: ότι μετά το τελευταίο πολεμικό συμβούλιο που έγινε, ο Ζέρβας επειδή βρισκότανε και στο μέρος του ΕΛΑΣ, φερόμενος ιπποτικά, είπε στον Άρη να ανακοινώσει εκείνος το σχέδιο στους αντάρτες. Είχε προηγηθεί η ιπποτική κίνηση του Άρη που όταν συναντήθηκαν είχε πει ότι αρχηγός θα είναι ο Ζέρβας, ως στρατηγός που ήταν. Ο δε Ζέρβας είχε πει τότε: και οι δύο μαζί. Και λέει ο Μάγιερς, δεν μπορεί να είναι δύο αρχηγοί…Επειδή λοιπόν το ανακοίνωσε ο Άρης, λένε και αυτοί ότι ήτανε δικό τους…». Επομένως, η ιστορική πραγματικότητα μας πείθει ότι ο Ναπολέων Ζέρβας ορίστηκε αρχηγός της επιχείρησης, ομόφωνα, τόσο από τους Βρετανούς όσο και από τον Άρη. Ο τελευταίος από την άλλη, ανακοίνωσε το σχέδιο στους αντάρτες, με την παρότρυνση του Ζέρβα. Αυτά επιβεβαιώνονται και από την μαρτυρία του Στέργιου Βούλγαρη, από τους πρώτους αντάρτες του ΕΔΕΣ που συμμετείχε στον Γοργοπόταμο: «… Ο Ζέρβας και οι δύο άλλοι, Έντι και Άρης, πήρανε μια θαρραλέα απόφαση ( είδες; Δεν λέω ο Ζέρβας μόνο, λέω και ο Άρης – αφού ήτανε συναρχηγοί. Και ξέρεις κάτι; Τ’ ακούς από μένα να το ξέρεις: ο πιο πειθαρχικός αντάρτης στον Γοργοπόταμο ήταν ο Άρης Βελουχιώτης. Ποτέ δεν είπε όχι, κι’ ότι έκανε, ρωτούσε τον Ζέρβα. Γιατί ο Ζέρβας ήταν αρχηγός της επιχειρήσεως – αρχηγός εκείνη τη στιγμή. Ήταν ο πειθαρχικότερος αντάρτης. Κι αυτά που λένε μερικοί, είναι ψέματα. Άλλο τι έκανε μετά. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο)…».
                 Όπως και να έχει η ηρωική πράξη πιστώνεται σε όλους όσους συμμετείχαν στην όλη επιχείρηση. Ο ηρωισμός τους αποδείχθηκε όχι μόνο από την επιτυχή έκβαση της ανατίναξης αλλά και από την προθυμία τους να συνεισφέρουν στην πρώτη και τελευταία -δυστυχώς- πράξη ενωμένης εθνικής αντίστασης. Η απάντηση των δυνάμεων κατοχής, στο σαμποτάζ του Γοργοποτάμου, ήταν η εκτέλεση 16 κατοίκων της περιοχής αλλά και 14 κρατούμενων από τις φυλακές της Λαμίας. Μάλιστα μερικούς από τους εκτελεσθέντες, τους τουφέκισαν σε ένα από τα βάθρα της γέφυρας. Πέρα όμως από το πολεμικό πεδίο, η ανατίναξη της γέφυρας και η δυναμική τόσο του ΕΔΕΣ όσο και του ΕΛΑΣ, έπεισε τους Βρετανούς να υποστηρίξουν ακόμη πιο ενεργά το αντάρτικο και να ενισχύσουν όλες τις οργανώσεις. Μάλιστα ο Μάγιερς και ο Γουντχάουζ μέσω ασυρμάτου ζήτησαν την παρασημοφόρηση του Ζέρβα και του Άρη. Ο τελευταίος αρνήθηκε το παράσημο, αλλά δέχθηκε τις χίλιες λίρες που του έδωσε ο Γουντχάουζ. Στον επόμενο μήνα, στην περιοχή του Βάλτου συμμαχικό αεροπλάνο έκανε ρίψεις ιματισμού, αρβύλων και οπλισμού στους ρακένδυτους μέχρι τότε αντάρτες του ΕΔΕΣ.
                Τα κέρδη για τον Ζέρβα ήταν ότι πλέον είχε κερδίσει την εμπιστοσύνη των συμμάχων. Όπως έγραψε και ο ίδιος: «…έχω μαζί μου όλους τους Άγγλους που υπάρχουν την ώρα αυτή στην Ελλάδα. Και έτσι εκεί που ευχόμουνα κάποτε να έλθη ένας Άγγλος κοντά μου, έχω σήμερα το σύνολον των εις Ελλάδα ευρισκομένων Άγγλων, οι οποίοι διαπνέονται από πλήρη προς εμένα εμπιστοσύνην και ειλικρινή θαυμασμό…». Από την άλλη, ο Άρης με το κατόρθωμα του Γοργοποτάμου, εγκαθιδρύθηκε στη Ρούμελη. Νίκησε στην κόντρα του με το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ, που ήθελε να επιβάλει τον Άθω Ρουμελιώτη στη θέση του. Οι Ιταλοί, αφού συνήλθαν από τον αιφνιδιασμό, επικήρυξαν τον Ζέρβα στο Κομάντο Πιάτσα της Αθήνας, με αμοιβή 100.000.000 δραχμές. Αξίζει να σημειωθεί, ότι σε όλη τη διάρκεια της κατοχής επικηρύχθηκαν μόνο τρία άτομα στην Ελλάδα, ο Ζέρβας και οι ηγέτες της Κρητικής αντίστασης Μπαντουβάς και Γρηγοράκης. Η σημαντικότερη συμβολή όμως ήταν η διακοπή του ανεφοδιασμού του Ρόμελ στη Βόρειο Αφρική κάτι που σήμαινε την αρχή της προέλασης των συμμάχων. Ωστόσο, η συνειδητή αποφυγή του Άρη να έρθει σε επαφή με τους Συμμάχους Βρετανούς καθυστέρησε την εκτέλεση της επιχείρησης και ακύρωσε τους στρατηγικούς σκοπούς της «…διότι ο εχθρός είχε ήδη απωθηθεί πέρα από τη Βεγγάζη και δεν τον εξυπηρετούσε η οδός ανεφοδιασμού μέσω Ελλάδος», όπως τόνισε σε άρθρο του ο Θέμης Μαρίνος.
                 Πολλά γράφτηκαν και θα γραφτούν για το έπος αυτό της αντίστασης, ωστόσο η άποψη του Κρίς Γουντχάουζ νομίζω ότι συνοψίζει την ουσία των γεγονότων «Ο Γοργοπόταμος χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν και χωρίς τον Άρη δεν θα πετύχαινε».             

                      

Advertisements

One thought on “Γοργοπόταμος, η στιγμή της ενωμένης εθνικής αντίστασης

  1. Προσεγμένο άρθρο, τεκμηριωμένο ιστορικά. Προσεγγίζεις το θέμα, όπως του αξίζει, σύμφωνα με το πνεύμα της εθνικής ενότητας. Αυτό άλλωστε σήμαινε και ο Γοργοπόταμος.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s