Ιούλιος 1943, Σαραντάπορος ~ Ο ΕΛΑΣ πολεμά τους Γερμανούς

    Το καλοκαίρι του 1943 έλαβε χώρα η επιχείρηση «Animals», που αποσκοπούσε να πείσει τις δυνάμεις κατοχής ότι επίκειται συμμαχική απόβαση στην Ελλάδα. Τα πολυήμερα σαμποτάζ στόχευαν την καταστροφή τηλεφωνικών επικοινωνιών, υποδομών, οδικών δικτύων, γεφυρών του εχθρού. Την διαταγή της επιχείρισης έλαβε ο αρχηγός της Συμμαχικής αποστολής, Ταξίαρχος Έντυ Μάγιερς, από το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής στις 29 Μαίου. Στο βιβλίο του «Η Ελληνική Περιπλοκή» ο Μάγιερς έγραψε: » Στις 29 του Μάη, ενώ βρισκόμουν στην Αγία Τριάδα, έφτασε ένα ιστορικό σήμα από το Κάιρο. Απευθυνόταν προσωπικά σε μένα και με διέταζε να το κάψω αμέσως μόλις το αποκρυπτογραφήσω και το διαβάσω. Με πληροφορούσε ότι τη δεύτερη βδομάδα του Ιούλη, οι Σύμμαχοι θα έκαναν απόβαση στη Σικελία. Αρχίζοντας λοιπόν από την τελευταία εβδομάδα του Ιούνη το εκτεταμένο σαμποτάζ σ΄όλη την Ελλάδα, θα κάναμε τον εχθρό να πιστέψει ότι το μέρος της Μεσογείου που απειλούνταν με απόβαση ήταν αυτό. Θα συνεχίζαμε τη δράση μας σε όλα τα συγκοινωνιακά πόστα ώσπου να μάθουμε ότι η απόβαση στη Σικελία είχε γίνει». Έτσι σύμφωνα με τις οδηγίες του Καίρου, την τελευταία βδομάδα του Ιουνίου θα ξεκινούσαν τα σαμποτάζ και θα εντείνονταν έως ότου επιτευχθεί η απόβαση των συμμάχων στη Σικελία την δεύτερη βδομάδα του Ιουλίου. Μόνο ο Μάγιερς και ο Κρίς Γουντχάουζ γνώριζαν ότι η απόβαση θα πραγματοποιηθεί στη Σικελία. Στις επιχειρήσεις θα συμμετείχαν αντάρτες του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, υπό τις οδηγίες των Βρετανών αξιωματικών. Στο παρόν άρθρο θα ασχοληθούμε με την μάχη του Σαρανταπόρου, όπου δυνάμεις του ΕΛΑΣ έστησαν ενέδρα σε γερμανική μηχανοκίνητη φάλαγγα και τις προκάλεσαν μεγάλες απώλειες.
             Στα πλαίσια της επιχείρησης «Animals», το Αρχηγείο βόρειας Θεσσαλίας του ΕΛΑΣ, με αρχηγούς τον υπολοχαγό Πεζικού Θεόδωρο Καλλίνο – «Αμάρμπεη» και τον Γεώργιο Βόγια  επιτέθηκαν στα στενά του Σαρανταπόρου, σε γερμανική φάλαγγα που κινούνταν προς τη Λάρισα, το βράδυ της 21ης Ιουνίου 1943. Προηγουμένως υπήρχε πληροφορία ότι το βράδυ εκείνης της μέρας γερμανική φάλαγγα θα εκινείτο από Κοζάνη προς Λάρισα. Στην ενέδρα έλαβαν μέρος 300 αντάρτες του μόνιμου αλλά και του εφεδρικού ΕΛΑΣ. Πρώτο δέχθηκε τα πυρά των ανταρτών ένα αυτοκίνητο στο οποίο επέβαιναν δύο Γερμανοί αξιωματικοί. Παρά την έντονη επίθεση κατάφερε να επιστρέψει στα Σέρβια και να ενημερώσει σχετικά για τη συμπλοκή. Έτσι λίγα λεπτά μετά, ενισχυμένες δυνάμεις των Γερμανών, με έναν λόχο της 117ης Μεραρχίας Κυνηγών επέστρεψαν στον Σαραντάπορο αλλά η δυναμική των ριπών των ανταρτών συνεχίστηκε με αμείωτη ένταση. Οι συμπλοκές έληξαν τέσσερις ώρες μετά και οι απώλειες των Γερμανών ήταν σημαντικές. Μεταπολεμικά ωστόσο, αντάρτες του ΕΛΑΣ που έλαβαν μέρος στη μάχη έδωσαν διαφορετικές εκδοχές σχετικά με τις απώλειες του εχθρού και τα λάφυρα πολέμου που καρπώθηκε ο νικητής μετά τη μάχη. Σύμφωνα με τις περισσότερες μαρτυρίες σκοτώθηκαν 23 Γερμανοί ενώ παραδόθηκαν 74 Γερμανοί αξιωματικοί και στρατιώτες με τον επικεφαλής τους, ανθυπολοχαγό Εστερμπάουρερ. Μετά από λίγες μέρες οι αιχμάλωτοι εκτελέστηκαν. Από την μεριά τους οι Γερμανοί αντέδρασαν άμεσα και κατέστραψαν ολοσχερώς χωριά της ευρύτερης περιοχής. Η γερμανική αναφορά της 26ης Ιουνίου αναφέρει: «Στις 21.6.1943, μια φάλαγγα φορτηγών της 117 Μεραρχίας αποτελούμενη από 64 οχήματα και 108 άνδρες, ερχόμενη από το Σιμιτλή της Βουλγαρίας έπεσε σε καλά οργανωμένη ενέδρα τουλάχιστον 100 ανδρών με πολυβόλα και όλμους, στο δρόμο Ελλασόνας – Κοζάνης, κοντά στην οροθετική γραμμή των υψωμάτων Βίγλα (υψ. 1138) και Κόκα (υψ. 1185). Ο δρόμος είχε υπονομευθεί με εκρηκτικά τα οποία ανατίναξαν και κατέστρεψαν τη γέφυρα του Σαρανταπόρου από την οποία επρόκειτο να διέλθει η φάλαγγα. Τα οχήματα βρέθηκαν κάτω από σφοδρά πυρά και τυλίχθηκαν στις φλόγες. Η μονάδα συνοδείας ενεπλάκη σε σφοδρή μάχη διάρκειας οχτώ ωρών που οδήγησε σε μεγάλες απώλειες λόγω του εντελώς απρόσφορου εδάφους. Νωρίς το πρωί της 22.6.1943, επτά διαφυγόντες της μάχης ανέφεραν για την ενέδρα και τις σοβαρές συνέπειές της. Αεροπορική αναγνώριση και αεροφωτογράφιση επιβεβαίωσαν την εξόντωση της φάλαγγας. Μια μονάδα αναγνώρισης του μηχανικού με τεθωρακισμένα οχήματα και ενισχύσεις από το Απόσπασμα Μάχης Εμπερλάιν έφτασε το πρωί της 23ης στο σημείο της ενέδρας και διαπίστωσε τα εξής: όλα τα οχήματα είχαν πυρποληθεί και μόνο ελάχιστα πράγματα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ξανά. Η γέφυρα του Σαρανταπόρου είχε καταστραφεί ολοσχερώς. Ένας τρυματίας διασώθηκε, 10 νεκροί βρέθηκαν επί τοπου ενώ από τους υπόλοιπους στρατιώτες δεν βρέθηκε όυτε ίχνος».  Στο ημερολόγιο της Ανωτάτης διοικήσεως της Βέρμαχτ αναφέρεται για τη μάχη του Σαρανταπόρου, με ημερομηνία 22 Ιουνίου: «…Στην οδική αρτηρία νοτιοανατολικά των Σερβίων, συμμορίαι επετέθησαν εναντίον φάλαγγος εξ 118 ανδρών και 64 καμιονίων. Μέρος των οχημάτων κάηκε…». Ενώ στις 23 Ιουνίου επιβεβαιώνει: «… Αεροφωτογραφίαι επιβεβαιώνουν την καταστροφή της μηχανοκινήτου φάλαγγος εις τα ΝΑ των Σερβίων». Το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής απέστειλε συγχαρητήριο τηλεγράφημα που ανέφερε: «Αρχηγείο ΕΛΑΣ Χασίων, Διαβιβάσατε τον θαυμασμό μου και τα θερμά συγχαρητήρια εις όλους τους αρχηγούς και οπλίτας του ΕΛΑΣ δια το ηρωϊκόν αποτέλεσμα μάχης Σαρανταπόρου. Συμμαχικόν Στρατηγείον Μέσης Ανατολής, Ουίλσων».
            Η επιχείρηση αυτή του ΕΛΑΣ αποτέλεσε μία σημαντική επιτυχία της οργάνωσης στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. Κάθε χρόνο στην ευρύτερη περιοχή πραγματοποιούνται εορταστικές εκδηλώσεις από τους τοπικούς φορείς, εις ανάμνησιν της μάχης του Σαρανταπόρου. Η αντικειμενική αλήθεια είναι ότι ο ΕΛΑΣ σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν άλλες εθνικές οργανώσεις δρούσε αξιόπιστα, όπως ομολογούν πολλοί Βρετανοί αξιωματικοί της Συμμαχικής αποστολής. Αντιθέτως όπου θεωρούσε ότι «απειλούνταν» οι μεταπελευθερωτικοί στόχοι του έθετε άλλες προτεραιότητες. Επι παραδείγματι, κατά την διάρκεια της επιχείρησης «Animals» στην Ήπειρο, δυνάμεις του ΕΛΑΣ απέφυγαν τη σύγκρουση με τον κοινό εχθρό. Ο Danid Wallace έγραψε στην απόρρητη έκθεσή του για τη στάση του ΕΛΑΣ: «Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ είναι κακά εκπαιδευμένοι και απειθάρχητοι. Πολλοί από τους Βρετανούς αξιωματικούς – συνδέσμους θα πρόσθεταν ότι λίγοι απ΄αυτούς προτίθενται σοβαρά να πολεμήσουν τον Άξονα. Σίγουρα, δεν συμμετείχαν στη τελευταία σειρά των επιχειρήσεων για την καταστροφή των μέσων επικοινωνίας του εχθρού, πρίν ακριβώς από την απόβαση στη Σικελία. Όλη η δουλειά έγινε από τους ίδιους τους Βρετανούς αξιωματικούς». Ο Wallace έζησε αυτή την περίοδο στην Ελλάδα και στην έκθεσή του αναφέρει τις εντυπώσεις του και τα όσα έζησε δίπλα στον ΕΛΑΣ, στον ΕΔΕΣ και στην ΕΚΚΑ. Έχει δίκιο όταν αναφέρει ότι «όλη η δουλειά έγινε από τους Βρετανούς» υπό την έννοια ότι αυτοί οργάνωσαν τα επιχειρησιακά σχέδια των σαμποτάζ. Από την άλλη ωστόσο θα ήταν πραγματικά άδικο να μην τονίσουμε τη συμβολή των αντιστασιακών οργανώσεων στις επιχειρήσεις αυτές. Χωρίς τους αντάρτες δεν θα μπορούσαν να επιτύχουν τα σαμποτάζ. Εξαιρετικής σημασίας ωστόσο, αποτελεί και η άποψη του Έντυ Μάγιερς, όπως αποτυπώνεται στην αδημοσίευτη έκθεσή του «Inside Greece»: » […] Παρ΄όλο που την εποχή της επιχείρησης «Animals» διαθέταμε κάπου 20.000 οπλισμένους μόνιμους αντάρτες – από αυτούς 15.000 ανήκαν στον ΕΛΑΣ και οι υπόλοιποι 5.000 στον ΕΔΕΣ-, επιπρόσθετα δε και 80.000 εφεδρικούς στα χωριά, δεν χρησιμοποιήσαμε περισσότερους από 1.000, συνολικά αντάρτες. Σχεδόν σε κάθε περίπτωση οι ανατινάξεις έγιναν από Βρετανούς αξιωματικούς, καμιά φορά με τη βοήθεια επιλεγμένων ανταρτών. Σε μια ή δύο περιπτώσεις οι αντάρτες πράγματι πολέμησαν καλά, συγκεκριμένα δε στο πέρασμα του Σαρανταπόρου – αυτή υπήρξε η μόνη περίπτωση που ο ΕΛΑΣ έδρασε αξιόπιστα – και στην Ήπειρο, όπου χρησιμοποιήθηκαν δυνάμεις του Ζέρβα». Βλέπουμε λοιπόν, ότι ο ΕΔΕΣ στην Ήπειρο και ο ΕΛΑΣ στο Σαραντάπορο συμμετείχαν ενεργά στις επιχειρήσεις του καλοκαιριού του ’43. Τελειώνοντας θεωρώ πρέπον να κλείσω το άρθρο με αποσπάσματα της επιστολής του καπετάν «Αμάρμπεη», Θεόδωρου Καλλίνου, προς τον τότε υπουργό Εθνικής Αμύνης Ευάγγελο Αβέρωφ, τον Ιούνιο 1978. Πρίν την επιστολή, καλό θα ήταν να αναφέρουμε δυό λόγια για τον «Αμάρμπεη». Ήταν ο πρώτος μόνιμος αξιωματικός του Ελληνικού στρατού που οργανώθηκε στον ΕΛΑΣ, βετεράνος της Μάχης της Κρήτης. Με την ένταξή του στον ΕΛΑΣ, ανέλαβε καπετάνιος του 5ου Συντάγματος Βόρειας Θεσσαλίας, της XVI Ταξιαρχίας και της ΧΙΙ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Κατά την διάρκεια του εμφυλίου διετέλεσε διοικητής Ταξιαρχίας και Επιτελάρχης Μεραρχίας του Δημοκρατικού στρατού.

             Μέρος της επιστολής του Καπετάν «Αμάρμπεη», από τα Σκόπια:» Σαν πρώην μόνιμος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού και αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης, γνωρίζοντας από τη πολύχρονη πείρα την εξαιρετική σημασία που έχει για τη νίκη η εμπιστοσύνη των μαχητών και βαθμοφόρων στους διοικητές τους και στην ανώτατη ηγεσία, τιμώντας τη μνήμη των αγωνιστών του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ και των Πατριωτών, που έδωσαν τη ζωή τους στον Αγώνα κατά των ιταλογερμανοβουλγάρων κατακτητών, στη σημερινή κρίσιμη για τη Πατρίδα μας στιγμή, που τα εθνικά και λαϊκά συμφέροντα επιβάλλουν να προπαγανδισθεί σε διεθνή και τοπική κλίμακα η Εθνική Αντίσταση του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ και να εκτιμηθεί όσο αξίζει η συνεισφορά της Ελλάδας στο κοινό Συμμαχικό Αγώνα 1941-45, για την αποκατάσταση της αλήθειας θεωρώ πατριωτικό και αγωνιστικό καθήκον μου να αναφέρω έστω και μερικά από τ΄ αναμφισβήτητα γεγονότα της περιοχής που αγωνίσθηκα και μόνον από την αρχή του ένοπλου αγώνα του ΕΛΑΣ, τα οποία αποδείχνουν τη σοβαρή συμβολή του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ στο Συμμαχικό Αγώνα για τη συντριβή του φασισμού: […] Στις 21 Ιούνη 1943 στο Σαραντάπορο βόρεια Ελασσώνας, εκτελώντας διαταγή του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής, τα τμήματα του ΕΛΑΣ του Υπαρχηγείου Αμάρμπεη μ΄επικεφαλής τον υπολοχαγό Μπεζεριάνο Ανδρέα, το καπετάνιο δάσκαλο από το Λυκούδι Ελασσώνας Παπακωνσταντίνου Αποστόλη (Πανουργιά) και τον αντιπρόσωπο του ΕΑΜ Στάμκο Μήτσο (Ζωηρό) από τα Σέρβια, εξόντωσαν γερμανική φάλαγγα από 93 φορτηγά με 36 κούρσες, φορτωμένα με οπλισμό – πυρομαχικά – βαρέλια βενζίνης – εκρηκτικές ύλες και στρατιωτικό εφοδιασμό.Σε σκληρή τετράωρη μάχη σκοτώθηκαν 115 γερμανοί και πιάσθηκαν 82 αιχμάλωτοι, ανάμεσα στους οποίους 9 αξιωματικοί. Πάρθηκαν λάφυρα 12 πολυβόλα, 40 αυτόματα, 42 όλμοι, εκατοντάδες ντουφέκια και πιστόλια, κάσσες χειροβομβίδες. Τ΄αυτοκίνητα κάηκαν... Δυνάμεις Ιταλών από την Ελασσώνα χτυπήθηκαν στις Πλακόπετρες και Γερμανών από τα Σέρβια νικηφόρα αντιμετωπίσθηκαν με σοβαρές απώλειες. Επί δεκαήμερο η οδική αρτηρία Σέρβια – Ελασσώνα κλείσθηκε. Για ν΄ανοίξει τη συγκοινωνία ο στρατός κατοχής οργάνωσε σοβαρή εκκαθαριστική επιχείρηση με ιταλικές δυνάμεις από την Ελασσώνα και γερμανικές από τη Κοζάνη – Σέρβια. Τα τμήματα του ΕΛΑΣ προξένησαν στους επιδρομείς σοβαρές απώλειες. ΄Εκαψαν όλα σχεδόν τα χωριά της περιοχής στο πέρασμά τους οι κατακτητές. ΄Όμως ο ΕΛΑΣ εκπλήρωσε με τιμή την αποστολή, που του ανέθεσε το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Συνέβαλε στη παραπλάνηση της γερμανικής διοίκησης , δεν επέτρεψε την μεταφορά στρατευμάτων κατοχής από την Ελλάδα προς βορράν και βοήθησε στη συμμαχική απόβαση στη Σικελία».

Πηγές: 

1) Έντυ Μάγιερς, Η Ελληνική Περιπλοκή.
2) Ντέιβιντ Ουάλλας, Βρετανική πολιτική και αντιστασιακά κινήματα στην Ελλάδα.
3) Ιάσων Χανδρινός, ΕΛΑΣ, ο μεγαλύτερος στρατός της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β’.
4) Ντομινίκ Έντ, Οι Καπετάνιοι.
5) Χαράλαμπος Φλόκας, Εθνική Αντίσταση 1942-1945.
6) Θεόδωρος Καλλίνος, Ενότητα- Πολεμικά γεγονότα – γραπτά, τόμος Α’.  

Το άρθρο πρωτοδημοσιεύθηκε στα Ιστορικά Τεκμήρια

Advertisements

One thought on “Ιούλιος 1943, Σαραντάπορος ~ Ο ΕΛΑΣ πολεμά τους Γερμανούς

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s