Ιούλιος Βέρν (1828–1905) Ο συγγραφέας που «προφήτευσε» τον 20ο αιώνα

Ο Ιούλιος Βέρν.

Γράφει ο Κωνσταντίνος Τσοπάνης

Δρ Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Θρησκειών

 

Στις 8 Φεβρουαρίου του 1828 γεννήθηκε στη Νάντη της Γαλλίας ο άνθρωπος που έμελλε να στιγματίσει την Ιστορία με το πέρασμα του και μέσα από το λογοτεχνικό του κυρίως έργο να θεωρηθεί ως ένας «σύγχρονος προφήτης» αφού προέβλεψε και περιέγραψε με θαυμαστή ακρίβεια πολλές επιστημονικές και τεχνολογικές ανακαλύψεις του 20ου αιώνα. Αυτός δεν ήταν άλλος από τον Ιούλιο Βερν, Γάλλο νομπελίστα και πατέρα της σύγχρονης επιστημονικής φαντασίας.

Πρωτότοκος γιος μιας πολύτεκνης οικογένειας ο Ιούλιος Βερν είχε τη δυνατότητα να φοιτήσει στο σχολείο της Mme Sambin, χήρας ενός καπετάνιου με πολλά ταξίδια στο ενεργητικό του. Γοητευμένος από τις αφηγήσεις της δασκάλας του μπόρεσε από πολύ νωρίς να αρχίσει να πλάθει στο μυαλό του τα αναρίθμητα λογοτεχνικά του ταξίδια στα πέρατα του κόσμου. Μετά το μπακαλορεά, το 1846, πήγε στο Παρίσι όπου σπούδασε νομικά αποφοιτώντας το 1849.

Πολύ νωρίς εκδήλωσε έντονο ενδιαφέρον για το θέατρο και μαζί με έναν μουσικό από την Νάντη, τον Aristide Hignard, έγραψε μερικά λιμπρέτα για την όπερα. Το 1851 εμφανίζονται τα πρώτα του έργα στο Musée des familles, υπό τη διεύθυνση του Pitre-Chevalier. Στις 10 Ιανουαρίου του 1857 παντρεύθηκε με την Honorine de Viane, η οποία καταγόταν από την Αμιένη και το φθινόπωρο του έτους 1872 προκειμένου να ικανοποιήσει την επιθυμία της συζύγου του εγκαταστάθηκε μονίμως στην γενέτειρα της.
Η πρώτη συλλογή τραγουδιών του Βερν εμφανίσθηκε με την μουσική του Hignard. Έγραψε ακόμα μια πληθύ θεατρικών έργων και έγινε φίλος με τον Αλέξανδρο Δουμά υιό. Το 1861 απόκτησε το πρώτο και μοναδικό παιδί του, τον Μισέλ. Για μερικά χρόνια κινήθηκε μεταξύ της μουσικής του θεάτρου αλλά μετά το 1863 έστρεψε το ενδιαφέρον του στις φυσικές επιστήμες και την γεωγραφία γράφοντας μια σειρά από μυθιστορήματα στα οποία περιέγραφε εξαιρετικά όσο και φανταστικά ταξίδια. Το 1862 γνώρισε τον εκδότη Pierre-Jules Hetzel και στις 23 Οκτωβρίου του ίδιου έτους υπογράψει μαζί του το πρώτο του συμβόλαιο για το «Ταξίδι στους Αιθέρες», το μελλοντικό «Πέντε εβδομάδες σε αερόστατο». Μια δωδεκάδα συμβολαίων θα ακολουθήσει στον χώρο του επιστημονικού μυθιστορήματος. Η αρχή για να εκδιπλώσει το ταλέντο του ο μεγάλος συγγραφέας είχε γίνει.

Από το γραφείο του στην Αμιένη ο Ιούλιος Βερν έστειλε τους ήρωες του να ταξιδεύσουν σε όλες τις ηπείρους, να πλεύσουν σε όλες τις θάλασσες του κόσμου, και να πετάξουν στους αιθέρες φτάνοντας κάποτε και μέχρι τη Σελήνη. Τα έργα του φλόγισαν τα όνειρα σε πολλές γενιές νέων ανθρώπων και δεν ήταν λίγες οι φορές που έγιναν το έναυσμα νέων ανακαλύψεων και εφευρέσεων. Μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε ως μηχανικό, διπλωμάτη, εξερευνητή, θαλασσοπόρο, μεγάλο αναζητητή αλλά κυρίως ως έναν δυναμικό συγγραφέα που δημιουργεί χαρακτήρες και ήρωες οι οποίοι εξάπτουν τη φαντασία των νέων. Η γήινη σφαίρα, ορισμένες ζώνες της οποίας ήσαν ακόμα ανεξερεύνητες, ενέπνευσε τον Ιούλιο Βερν και έδωσε την δυνατότητα στη φαντασία του να καλπάσει ελεύθερη σε έναν ορίζοντα που ήταν γεμάτος μυστήρια και θαύματα. Δεν στάθηκε μόνο στα όσα γνώριζαν οι άνθρωποι μέχρι τότε αλλά προχώρησε αρκετά βήματα πιο πέρα ανακαλύπτοντας μυστικά περάσματα στα άκρα της πλανήτη, δημιουργώντας ζούγκλες και φυλές ιθαγενών, και στέλνοντας διαστημόπλοια και δορυφόρους ακόμα και στο διάστημα. Εργάσθηκε πραγματικά με τη δύναμη της φαντασίας του δημιουργώντας τους τίτλους και το περιεχόμενο των έργων του. Μέσα στο σιωπηλό του γραφείο της Αμιένης, αισθανόταν ένας μικρός θεός και όπως ήρωας του ο Κάπταιν Νέμο, ξεδίπλωσε τη μελαγχολία του δημιουργού μπροστά σε μια ανθρωπότητα της οποίας τα πρόσωπα και οι χαρακτήρες κόσμησαν το έργο του ως αρχέτυπα και ως ιδεαλιστικά οράματα. Στον ρόλο του ως δημιουργού, φανέρωσε μια ικανότητα να εκθέτει και να επιλύει τα προβλήματα. Κάποιες στιγμές γινόταν και αστρονόμος, γεωμέτρης, φυσικός, χημικός, μαθηματικός, πολιτειολόγος, γεωγράφος, ιστορικός, βιολόγος, γεωλόγος, και επιδιδόταν με πάθος στην πυροτεχνία και την μηχανική, στην τέχνη των υδραυλικών, της ακουστικής ή της μουσικής, χωρίς να ξεχνάει και τα πιο απτά προβλήματα όπως εκείνα της κοινωνικής δικαιοσύνης, της οικονομικής καταπίεσης, ή της καθαρής πολιτικής.

Η επιστήμη τροφοδοτεί όλο το έργο του Ιουλίου Βερν. Στα βιβλία του βάζει τους σοφούς να αγαπούν και τις περιπέτειες και είναι εκείνος που τους απαλλάσσει από τα μαθήματά και τις παραδόσεις τους για να μπορέσουν ριχτούν στην περιπέτεια και στα θαυμαστά κατορθώματά τους. Λέγεται ότι ο συγγραφέας ήταν παθιασμένος με τις επιστημονικές ανακαλύψεις και εφευρέσεις της εποχής του. «Είμαστε σε μια εποχή όπου όλα γίνονται…….κι αν κάτι δεν είναι δυνατόν να γίνει σήμερα τότε σίγουρα θα γίνει αύριο χάρη στις επιστημονικές ανακαλύψεις που πληθαίνουν καθημερινώς». Ωστόσο αλλού ο ίδιος δήλωνε με μετριοφροσύνη: «Όχι δεν μπορώ να πω ότι ελκύσθηκα ιδιαίτερα από την επιστήμη. Στην πραγματικότητα δεν μου άρεσε ποτέ.» Κι όμως ζούσε και περιέγραφε την εποχή που οι επιστήμονες, απελευθερωμένοι από τη μεταφυσική, πλησίασαν τη γη και έστρεψαν σε αυτήν την προσοχή τους. Ο Ιούλιος Βερν μπόρεσε να φανταστεί και να περιγράψει μηχανές οι οποίες να μοιάζουν με τις σύγχρονες χάρη στο πάθος που τον διακατείχε για τις επιστημονικές ανακαλύψεις της εποχής του. Διαβάζοντας το έργο του μπορεί κανείς να δει τις πιο απίθανες και τις πιο φημισμένες εφευρέσεις των καιρών μας. «Αυτό που με ενδιαφέρει πρώτα από όλα είναι να είμαι συγγραφέας», έξομολογείτο ο Ιούλιος Βερν το 1864 στον εκδότη του Hetzel. Το να περάσει μετά θάνατον ως ένας «στυλίστας», και το να κοσμεί τις νεανικές βιβλιοθήκες αποτελώντας έναν καλό λογοτέχνη ήταν το όνειρο όλης του της ζωής.

Εξοπλισμένος με ένα εντυπωσιακό αριθμό χαρτών και ταξιδιωτικών εγγραφών τα οποία είχε στη διάθεσή του, μπόρεσε να δημιουργεί χαρακτήρες οι οποίοι ήταν έτοιμοι να εξερευνήσουν άγνωστα μέρη και να δημιουργήσουν αποικίες. Οι ήρωες του, εικόνα και ομοίωση δική του, ξεκινώντας τα ταξίδια τους με σκοπό να διαβούν τα όρια του γνωστού κόσμου και να περάσουν στον άγνωστο στηρίζονταν στις δικές τους κυρίως δυνάμεις. Ο κόσμος του μυθιστοριογράφου ήταν τόσο ευρύς όσο το σύμπαν ολόκληρο. Κανένα εμπόδιο δεν στάθηκε ικανό να ανακόψει την πορεία του ή να τον αποτρέψει από νέες ανακαλύψεις και εφευρέσεις οι οποίες θα γίνονταν πραγματικότητα τον αμέσως επόμενο αιώνα. Μπροστά στα μάτια της φαντασίας του το σύμπαν ήταν ένα αντικείμενο προς εξέταση, ένα μικρό στολίδι, στο οποίο περιέχονται ανθρώπινοι θρίαμβοι, ιδιοφυείς εφευρέσεις, γιγάντια παγόβουνα και τρομακτικά θαλάσσια κήτη. Αν θέλαμε με δύο λέξεις να χαρακτηρίσουμε το έργο του κάλλιστα θα μπορούσαμε να πούμε ότι πρόκειται για μια «οδύσσεια από χαρτί» στην οποία ο εφευρέτης, εξερευνητής και ευγενικός ταξιδιώτης Ιούλιος Βερν περιλαμβάνει τα πάντα. Ο Ιούλιος Βερν ήταν ένας μυθιστοριογράφος χωρίς όρια. Για εκείνον δεν υπήρχαν απροσπέλαστα εμπόδια, υπήρχαν μόνο εθελοντές με λιγότερη ή περισσότερη θέληση κι ενεργητικότητα κι αυτό ήταν όλο.

Ο ίδιος ήταν ένας μεγαλόκαρδος συγγραφέας και αφού σύμφωνα με τον εαυτό του δημιουργούσε τους χαρακτήρες των έργων του, δεν υπάρχει κανένας από τους ήρωες του ο οποίος να μην είναι έτοιμος να ριψοκινδυνεύσει τη ζωή του για τον πλησίον του.

Η αγάπη για τη θάλασσα

Από το παράθυρο του διαμερίσματος του στη Νάντη ο νεαρός Ιούλιος Βερν μπορούσε να ατενίζει τη θάλασσα, να αγκαλιάζει με το βλέμμα του το αιώνιο ξεδίπλωμα των κυμάτων και να βλέπει να φτάνουν και να φεύγουν τα εμπορικά πλοία. Τότε ήταν που αγάπησε τη θάλασσα και γεννήθηκε μέσα του ο πόθος να την εξερευνήσει και να την κατακτήσει. «Η τέχνη της πλοήγησης με έθελξε από τα παιδικά μου ακόμα χρόνια», εξομολογείται ο ίδιος στις Αναμνήσεις των παιδικών και εφηβικών του χρόνων. «Γνώριζα ήδη από τότε ολόκληρη τη ναυτική ορολογία και καταλάβαινα όλους τους ελιγμούς που γίνονταν στα θαλασσινά διηγήματα του Fennimore Cooper», διηγείτο. Ο πόθος του αυτός να ταξιδεύσει στην θάλασσα επηρέασε έντονα το λογοτεχνικό του ύφος. Το έργο του μοιάζει με μια τεράστια αρμάδα που πλέει δίπλα-δίπλα με φαλαινοθηρικά, φρεγάτες και βαπόρια. Το Ναυτικό Μουσείο ήταν μια θαυμάσια έκθεση από την οποία μπορούσε να εμπνευσθεί ο συγγραφέας. «Δεν αγάπησα τίποτε άλλο περισσότερο από την ελευθερία, την μουσική και τη θάλασσα» συνήθιζε να λέει ο Βερν. Έτσι έπλασε με την πένα του τον θαυμαστό θαλάσσιο κόσμο του Κάπταιν Νέμο κάνοντας τη θάλασσα και το μαγικό βυθό της το τοπίο στο οποίο θα εκτυλίσσονταν πολλές από τις περιπέτειες του. Η θάλασσα έγινε για εκείνον ένα μυθιστόρημα, ένας κόσμος όπου ο συγγραφέας μπορεί να ξεδιπλώσει τη φαντασία και το ταλέντο του με κάθε ελευθερία με συνέπεια το έργο του να αποτελεί άλλο ένα λογοτεχνικό «Ναυτικό Μουσείο». Ο Ναυτίλος, το πλοίο του Κάπταιν Νέμο, παραμένει η πιο διάσημη και η πιο θαυμαστή από τις εφευρέσεις του.

Εδώ φυσικά για να είμαστε δίκαιοι πρέπει να επισημάνουμε πως ο συγγραφέας προκείμενου να δημιουργήσει τον Ναυτίλο είχε υπόψη του το Tortue του David Bushnell, το οποίο κατασκευάσθηκε το 1776, και ήταν το πρώτο υποβρύχιο που χρησιμοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του Αμερικανικού πολέμου της Ανεξαρτησίας εναντίον των Βρετανικών πλοίων. Ωστόσο είναι επίσης απίστευτη η εφευρετικότητα και η πολυτέλεια με την οποία διακόσμησε το εσωτερικό του Ναυτίλου.

Ο ίδιος είχε ασχοληθεί επισταμένως με τα πλοία και ήταν μάλιστα τόση μεγάλη η αγάπη του για αυτό το μέσο που του έδινε την δυνατότητα να ταξιδεύει ελεύθερος στον μυστηριώδη γαλάζιο κόσμο ώστε έγραψε έναν μεγάλο αριθμό σελίδων πλέοντος πάνω στην θάλασσα με το πλοίο του, το Σαιντ Μισέλ. Ετσι ήταν ο ίδιος πολλές φορές τα πρόσωπα τα οποία περιέγραφε. Έγινε ο καθηγητής Hatteras ανακαλύπτοντας το Νότιο Πόλο. Ως Φιλέας Φόγκ και Πασπαρτού διέσχισε τα γαλάζια νερά πολλές φορές προκειμένου να ολοκληρώσει τον «Γύρο του κόσμου σε ογδόντα μέρες». Μαζί με «Τα τέκνα του πλοιάρχου Γκράντ» ταξίδευσε χιλιάδες μίλια προσπαθώντας να διασχίσει τον 37ο παράλληλο. Η τάση αυτή του Βερν έχει τις ρίζες της στο οικογενειακό του δένδρο. Οι πρόγονοί του από την μεριά της μητέρας του ήταν ναυτικοί και καπετάνιοι.

Γεννημένος στη Νάντη, το μεγάλο αποικιακό λιμένα της Γαλλίας, και ταυτόχρονα μια δημοκρατική πόλη στη βαθιά βασιλική επαρχία της Βανδέας, και μεγαλώνοντας μέσα σε ένα πλουραλισμό ανθρώπων και αντιλήψεων, δεν μπορούσε παρά να είναι υπέρμαχος της προόδου και της ελευθερίας. Στον ρόλο του τρομερού και απαισιόδοξου Κάπταιν Νέμο, ανακαλύπτουμε έναν Ιούλιο Βερν ο οποίος είναι εχθρός της αποικιοκρατίας και αγωνίζεται κάτω από τη θάλασσα για την ελευθερία ενάντια σε όσους εχθρεύονται μια ανοιχτή κοινωνία. Ο Βερν διακήρυσσε: «το πλοίο είναι το πραγματικό όχημα του πολιτισμού». Το άλλο του καλλιτεχνικό του όνομα θα μπορούσε να είναι Κάπταιν Νέμο. Η αγαπημένη φράση του συγγραφέα ήταν, «δεν αγάπησα τίποτε περισσότερο από την ελευθερία, τη μουσική και τη θάλασσα». Το πνεύμα της προόδου του 19ου αιώνα ενώνει τους λαούς μέσα στο έργο του, αλλά τα έθνη αντιστέκονται ακόμα στην ιδέα μιας παγκοσμιοποιημένης δημοκρατίας. Είναι ο αιώνας κατά τον οποίο κυριαρχεί ως πολιτική ιδεολογία ο εθνικισμός. Πέρα από την στεριά όμως, η απέραντη θάλασσα, μεγαλοπρεπής, με τα τέρατα και τα θαυμάσια της, φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά αμβλύνοντας τις μεταξύ τους διαφορές και καλώντας τους σε μια παγκόσμια ενότητα.

Η θάλασσα γεννούσε μέσα του ποιητικούς και λυρικούς στοχασμούς. Πολλά από τα θαλασσινά μέρη που αναφέρονται στην ιστορία και τον θρύλο τράβηξαν την προσοχή του Βερν. Ετσι δεν δίστασε να «ανακαλύψει» λοιπόν την Ατλαντίδα και τις αναρίθμητες επαύλεις της. Στην θάλασσα βρισκόταν για τον συγγραφέα η ζωή και η ελευθερία. «Η θάλασσα δεν αναγνωρίζει δεσπότες. Ζήστε στο κέντρο των θαλασσών. Εκεί μόνο θα είστε πραγματικά ανεξάρτητοι. Αυτή δεν ξέρει να δέχεται κανένα αφεντικό. Εκεί είμαι ελεύθερος!» Η θάλασσα μεταφράζεται τελικά ως μια πολιτική ιδέα. Ο Κάπταιν Νέμο αγωνίζεται για αυτή την ιδέα.

Με το ιστιοπλοϊκό του, το Σαν Μισέλ, ο Ιούλιος Βερν έπλευσε στην Αγγλία, στην Ιρλανδία, πλησίασε τις ακτές της Ολλανδίας, της Γερμανίας και της Δανίας, έκανε τον γύρο της Ισπανίας, αποβιβάσθηκε στο Αλγέρι, την Τυνησία και την Μάλτα και επισκέφθηκε τη Σικελία. Όταν δεν πηδαλιουχούσε το πλοίο έγραφε, κι όταν δεν έγραφε πηδαλιουχούσε. Κι όταν έγραφε, σχεδίαζε ναυτικά διηγήματα όπως τον «Δεκαπενταετή πλοίαρχο» (1877-1878) εμπνευσμένο από τον γιο του Μισέλ, όπου βάζει τον μικρό Dick Sand να παίρνει την διοίκηση του πλοίου μετά από ένα ατύχημα που προκάλεσε τον θάνατο του πλοιάρχου.

Ο Ναυτίλος του βασιλεύει στους ωκεανούς στο «Είκοσι χιλιάδες λεύγες υπό την θάλασσα» (1869-1870). Ο συγγραφέας βρίσκεται στην πλώρη του πιο μεγάλου ατμοπλοίου της εποχής, του Μεγάλου Ανατολικού, στην «Πλωτή Πολιτεία» (1871) το οποίο το βάζει να διασχίζει τον Ατλαντικό, κάτι που είχε κάνει ο ίδιος με τον αδερφό του τον Πώλ το 1867. Ο ίδιος ταξιδεύει ως μέλος του πληρώματος του Σανσελόρ (1875), ενός εμπορικού πλοίου που αφήνει το Τσάρλεστον με κατεύθυνση το Λίβερπουλ, και το οποίο διοικείται από έναν καπετάνιο ο οποίος πάσχει από διανοητικές ταραχές οι οποίες τον αποξενώνουν από την πραγματικότητα. Μπαρκάρει με το Καρνάτικ, ένα άλλο ατμόπλοιο στο οποίο επιβαίνει ο Πασπαρτού και ακολουθεί τον Φιλέα Φόγκ με την Τανγαντέρε, μια μικρή γολέτα. Και η λίστα δεν έχει τέλος. Ο Ιούλιος Βερν δεν έχει καμμία προκατάληψη για τη θάλασσα. Δεν είναι τυχαίο ότι και το «Ταξίδι στο κέντρο της γης» ξεκίνησε από την εμμονή του συγγραφέα να ανακαλύψει μια θάλασσα στο εσωτερικό του πλανήτη.

Ωστόσο η ανοιχτή θάλασσα και ο μαγευτικός βυθός της δεν ήταν ο μόνος χώρος που έθελξαν τον ταλαντούχο συγγραφέα. Ο κόσμος των πάγων τράβηξε την προσοχή του και εξήψε τη φαντασία του με συνέπεια η κατάκτηση των πόλων να καταλαμβάνει ένα πολύ σημαντικό μέρος στο έργο του. Αυτό του επιτρέπει να περιγράψει το θάρρος των ανθρώπων που ξεκινούν να τους εξερευνήσουν αφ’ ενός και το μυστήριο των αγνώστων γαιών των δύο πόλων αφ’ ετέρου. Η «πολική τρέλλα» ήταν μπορούμε να πούμε η μόδα της εποχής στην οποία έζησε ο συγγραφέας και αυτή αντικατοπτρίζεται στο έργο του με μια προσωπική κλίση προς το ακραίο και το φανταστικό. Το τέλος των Ναπολεόντειων πολέμων έδωσε την ευκαιρία για αυτές τις εξερευνήσεις. Οι εξερευνητικές αποστολές προς τις υπερβόρειες και υπερνότιες εκείνες γαίες πολλαπλασιάζονται. Βρετανοί, Σουηδοί, Νορβηγοί, Ρώσοι, Αυστριακοί, Βέλγοι, σχεδόν όλοι οι Ευρωπαίοι, κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Η εξερεύνηση των απώτατων σημείων της Γης όπως οι πόλοι και η αυστραλιανή ήπειρος συνιστούν τον «μίτο της Αριάδνης» στο έργο του Βερν. Ο συγγραφέας με την φαντασία του περνά τα όρια του κόσμου και ανακαλύπτει τελικά «περάσματα» τα οποία οι Ευρωπαίοι αναζητούσαν από τον 15ο αιώνα ακόμα. Το πολικό σέλλας μαζί με την ομορφιά, και την ποικιλομορφία του ζωικού και φυτικού βασιλείου εξάπτουν τη φαντασία όλων όσων αναζητούν την περιπέτεια. Όλα εμφανίζονται παράξενα και εξαιρετικά σε αυτές τις πολικές περιοχές και η μακρά νύχτα των πόλων επιφυλάσσει μαγείες και θαύματα σε όποιον αποφασίσει να περιηγηθεί αυτές τις περιοχές μέσα από τα έργα του Βερν.

Με το ίδιο πάθος ωστόσο «ταξιδεύει» νοερά και σε άλλες ανεξερεύνητες περιοχές του πλανήτη. Ο Άτλας του Ιουλίου Βερν περιλαμβάνει από τις στέπες της Σιβηρίας μέχρι τις θάλασσες του Νότου, περάσματα από τα παρθένα δάση της Αγκόλα και τους δρόμους της Κίνας. Ο Μιχαήλ Στρογγώφ διασχίζοντας την αυτοκρατορία των τσάρων ταξιδεύει τους αναγνώστες με κάθε λεπτομέρεια μέσα στις απέραντες στέπες. Περιηγούμενος την «αιώνια Ρωσία» με τις τεράστιες αντιθέσεις της έχει την ευκαιρία να γνωρίσει τα μοσχοβίτικα μπαλέτα και να συναντήσει άγριους Τατάρους. Στο έργο του το Παρίσι συναντά τον ρωσικό κόσμο. Ο «Μιχαήλ Στρογγώφ» θριαμβεύει.

Η Ασία μάγεψε τον Ιούλιο Βερν όπως μάγεψε και την εποχή του ολόκληρη. Απέραντη και μυστηριώδης στο σύνολο της προσφερότανε για τις πιο απίθανες περιπέτειες. Το 1878 η Παγκόσμια Έκθεση των Παρισίων άνοιξε τις πύλες της στην Κίνα και την Κεντρική Ασία. Το γεγονός δεν είχε προηγούμενο. Ο κόσμος είχε γίνει «κινέζικος». Το ίδιο έτος ο Βερν, πάντοτε ευαίσθητος στα ρεύματα της εποχής του, αποφάσισε να περιγράψει τις «Περιπέτειες ενός Κινέζου στην Κίνα», έργο το οποίο δεν απέχει πολύ από του να μοιάζει με φιλοσοφικό δοκίμιο. Όπως πάντοτε στον Βερν η περιπέτεια ήταν ταραχώδης. Πιστός στις αρχικές του συνήθειες αρχίζει να παίρνει μαθήματα για τα διάφορα μέρη του κόσμου προκειμένου να συνθέσει τη νέα του περιπέτεια.

Τα «εξαιρετικά ταξίδια» του μπορούν μερικές φορές να αποτελέσουν μαθήματα γεωγραφίας και αληθινά δοκίμια εθνολογίας. Ο Ιούλιος Βερν ήταν ένας μεθοδικός συγγραφέας. Για να συνθέσει τα ταξίδια του χρησιμοποιούσε εγκυκλοπαίδειες, λεξικά, εκθέσεις ειδικών και πάντοτε είχε έναν χάρτη στο χέρι του. Πριν γράψουμε οτιδήποτε άλλο πρέπει απαραιτήτως να πούμε ότι ο Ιούλιος Βερν γνώριζε γεωγραφία. Μελετούσε τους χάρτες και τα σημειώματα της Γαλλικής Γεωγραφικής Εταιρείας και παρακολουθούσε όλα τα τεύχη του εβδομαδιαίου περιοδικού «Ο γύρος του κόσμου» (Le tour du monde), το οποίο είχε ιδρυθεί στο Παρίσι από τον γνωστό εκδότη Louis Hachette. Πολλές φορές ο αναγνώστης πρέπει να πάρει διαβήτες και χάρακες προκειμένου να διαβάσει το έργο του Ιουλίου Βερν. Τα γεωγραφικά όργανα είναι τα πιο χρήσιμα όπλα των ηρώων του. Για παράδειγμα αναφέρουμε ότι γράφοντας το «Είκοσι χιλιάδες λεύγες υπό την θάλασσα», ο Ιούλιος Βερν φαντάσθηκε και περιέγραψε το ανάγλυφο των αβυσσαλέων διαφορών που υπάρχουν από την μια γεωγραφική περιοχή στην άλλη με τη βοήθεια χαρτών και γεωγραφικών έργων. Βασιζόμενος στο έργο του μεγάλου Ντέιβιντ Λιγκβιστον, για καθένα τόπο και περίοδο μπόρεσε να μελετήσει τις διάφορες περιοχές. Σαν καλός γεωγράφος και εθνολόγος είχε κατατμήσει μεθοδικά τον πλανήτη σε διάφορες ζώνες, όπως ο Μπαλζακ τους ανθρώπους σε ξεχωριστούς κοινωνικούς τύπους. Όπως ο καπετάνιος μελετά τα σημεία πάνω στους χάρτες στο πλοίο του, έτσι και ο συγγραφέας από το γραφείο του στην Αμιένη χάραζε την πορεία των ηρώων του βασιζόμενος στους γεωγραφικούς άτλαντες. «Προς το απόγευμα η γολέτα πλησίασε το ακρωτήριο Skagen στο βορειότερο σημείο της Δανίας, διασχίζοντας κατά τη διάρκεια της νύχτας το Skager-Rak, την ακρότατη παρυφή της Νορβηγίας για να περάσει από το ακρωτήριο Lindness και να μπει μέσα στην Βόρειο Θάλασσα…….» (Ταξίδι στο κέντρο της γης).

Ανεξερεύνητοι τόποι

Ο Ιούλιος Βερν έβλέπε τους πρωτόγονους κόσμους με το βλέμμα του αστού του 19ου αιώνα. Με άλλα λόγια διακατεχόταν από μια βασική ιδέα: την ανωτερότητα των Δυτικών έναντι των ιθαγενών. Πολλές φορές δίνει μια σχεδόν γελοιογραφική εικόνα των πρωτόγονων πληθυσμών. «Οι κανίβαλοι τρώνε ανθρώπινες σάρκες, ……. είναι ανθρωποφάγοι, από τους οποίους δεν μπορεί να περιμένει κανείς κάτι καλό.» γράφει χαρακτηριστικά για τους Αβοριγίνες της Αυστραλίας στα «Τέκνα του πλοιάρχου Γκράντ».
Ωστόσο δεν παίρνει αυτή την στάση από αντίθεση στους ιθαγενείς της Αφρικής, της Ωκεανίας ή της Αμερικής αλλά διότι αυτή ήταν η άποψη που ταίριαζε στους Γάλλους αριστοκράτες και αστούς του 19ου αιώνα. Έτσι κάθε φορά που περιγράφει τμήματα της υδρογείου τα οποία μέχρι εχθές ακόμα κάλυπτε η αχλύς του μυστηρίου, ο συγγραφέας σκιαγραφεί έντεχνα όλα τα επιχειρήματα τα οποία μπορούσαν να δικαιολογήσουν μια αποικιακή επέκταση. Για εκείνον, όπως και για την εποχή του, ο «χρυσούς αιών» της κοινωνίας ήταν εκεί μπροστά, ο επίγειος παράδεισος είχε εφευρεθεί χωρίς να ανακαλυφθεί: στη λογοτεχνία οι «καλοί άγριοι» εξαφανίζονται. Μερικοί από αυτούς εμφανίζονται παρόλα ταύτα, σποραδικά στο έργο του μυθιστοριογράφου. Ο Θαλκάβ, ο Αραουκάνος οδηγός των Τέκνων του πλοιάρχου Γκράντ, επαινείται για «την αγαθή του φύση, την ευχέρεια του και την πρωτόγονη υπερηφάνεια του.» Αυτές οι καλές ιδιότητες αποδίδονται και σε άλλους ήρωες των έργων του, όπως στον ινδιάνο Καγιέτ στον «Καίσαρ Κάσκαμπελ», ή ακόμα και στους Τουαρέγκ της «Εισβολής από τη θάλασσα» οι οποίοι επαινούνται για το εντυπωσιακό βάδισμα τους ή γιατί είναι όμορφοι κι υπερήφανοι.

Της ίδιας αντιμετώπισης έτυχαν εκ μέρους του και οι Κινέζοι. Ο συγγραφέας συμπαθούσε τους κατοίκους της «Ουράνιας αυτοκρατορίας» και στις «Περιπέτειες Κινέζου» (1879) παρουσιάζει δυο χαρακτηριστικούς τύπους, έναν εξευρωπαϊσμένο νωθρό άρχοντα κι έναν μαχητικό φιλόσοφο ο οποίος είναι η ζωντανή παράδοση της αρχαίας Κίνας. Ωστόσο παρόλη τη συμπάθεια του με διορατικότητα διακρίνει ότι ελλοχεύει κίνδυνος από την αλόγιστη μετανάστευση των Κινέζων στην Δύση, όχι μόνο λόγω της ανεργίας που θα προκαλούσε το μεγάλο μεταναστευτικό κύμα αλλά και λόγω της φυλετικής και πολιτισμικής ανισορροπίας που θα επέφερερε στον Δυτικό κόσμο. Σήμερα επαληθεύεται…….

Η Αφρική, η οποία κατά το μεγάλο μέρος της παρέμενε στην εποχή του ακόμα άγνωστη, είναι για τον Ιούλιο Βερν η κατ’ εξοχήν ήπειρος που προσφέρεται για εξερεύνηση.
Η Ωκεανία επίσης, με τις ανθρωποφάγες φυλές της και τα πολλά νησιά της προσφερότανε για πλείστες όσες περιπέτειες. Η Αυστραλία του 19ου αιώνα ήταν ένας προορισμός τρομερά περιπετειώδης για τον Ιούλιο Βερν. Το εσωτερικό της ηπείρου παρέμενε ανεξερεύνητο, κι ήταν εκεί που εκτυλίσσεται το δεύτερο μέρος της περιπέτειας των «Τέκνων του πλοιάρχου Γκράντ.» Οι ήρωες του περνούν από την επαρχία της Αδελαίδας και της Βικτώριας, περιοχές ήδη κατοικημένες από αποίκους και στις οποίες όπως γράφει ο Ιούλιος Βερν, «το πέρασμα δεν προσφέρει τίποτε ενδιαφέρον». Στόχος του ήταν πάντοτε το μυστηριώδες και το ανεξερεύνητο.

Η Αμερική στο έργο του Βερν

Ο Ιούλιος Βερν πάντοτε επιθυμούσε να επισκεφθεί τις ΗΠΑ και να γνωρίσει από κοντά το νέο κόσμο. Στις 18 Μαρτίου του 1867, δύο χρόνια μετά τη λήξη του Αμερικανικού Εμφυλίου πολέμου κατάφερε να ταξιδεύσει με τον αδερφό του Πώλ στην Αμερική επιβιβαζόμενος στον «Μεγάλο Ανατολικό», το πλοίο που πόντισε στον Ατλαντικό το καλώδιο το οποίο ένωσε τηλεγραφικά την Βρετανία με την Αμερική. Ο διάπλους του Ατλαντικού χάρισε στον συγγραφέα τις μεγαλύτερες εμπειρίες και του έδωσε την έμπνευση να γράψει το έργο «Πλωτή Πολιτεία», ένα μυθιστόρημα με συναρπαστική πλοκή, ευαισθησία και ρομαντισμό.

Ο Ιούλιος Βερν μολονότι βρήκε την Αμερική καθημαγμένη από τον πόλεμο Βορείων και Νοτίων ωστόσο έμεινε γοητευμένος από τον Νέο Κόσμο. Οι ΗΠΑ ήταν το αγαπημένο του μέρος. Αυτή η νέα ήπειρος, η γεμάτη ενεργητικότητα και ζωντάνια, που αντιτίθετο στην γηραιά Ευρώπη, έθελξε με την δυναμικότητά της τον συγγραφέα. Στο βιβλίο του «Από τη γη στη σελήνη» (1865) δεν είναι παρά η Φλόριδα το μέρος όπου ο Ιούλιος Βερν τοποθετεί τη βάση απογείωσης ενός «κοίλου κατασκευάσματος που χωράει μέσα στο φλοιό του τρεις ανθρώπους, δυο Αμερικάνους κι έναν Γάλλο». Αυτή η περιοχή της Αμερικής η οποία είχε ανακαλυφθεί από τον Juan Ponce de Leon, το 1512, και ονομάσθηκε Paque-Fleuries, χάρη στα λουλούδια που φύτρωναν στις όχθες της επιλέχθηκε από τον συγγραφέα πριν ακόμα την δει ως το κατάλληλο μέρος για την εκτόξευση ενός διαστημοπλοίου. Αργότερα την περιέγραψε ως « ένα κομμάτι γης χαμένο στη μέση ενός μικρού αρχιπελάγους». Εκεί οραματίσθηκε το ταξίδι του ανθρώπου στα άστρα και τη δυνατότητα πραγματοποίησης του. Και σε αυτή την περίπτωση ο Βερν αποδείχθηκε οραματιστής. Μιλάμε φυσικά για τη βάση του Cap Canaveral.

Εδώ είναι ευκαιρία να επισημάνουμε ότι ο Βερν αγάπησε και τα εναέρια ταξίδια, όνειρο άπιαστο για την εποχή του. Ανακαλύπτουμε μέσα στα υπέροχα ταξίδια του Βερν τις διάφορες φάσεις της κατάκτησης των αιθέρων, από τα αερόστατα έως τα ελικόπτερα. Από τα έγκατα της Γης ταξιδεύει μέχρι τη Σελήνη και «Γύρω από τη Σελήνη». Ταυτόχρονα πραγματοποιεί ένα πρώτος γύρος του κόσμου μέσω των αιθέρων.

Παρόλο τον θαυμασμό του όμως για τους δυναμικούς Αμερικάνους, στο έργο του «Ο Μυστηριώδης Σκελετός» (1905) το οποίο κυκλοφόρησε μετά το θάνατο του, δεν διστάζει με φινέτσα και χιούμορ να καυτηριάσει τις υπερβολικά δύσπεπτες για έναν Ευρωπαίο αστό εκκεντρικότητες της κοινωνίας του Νέου Κόσμου. Το ίδιο υπογραμμίζει και την καλοκάγαθη ευπιστία του αμερικανικού λαού που έδινε την ευκαιρία να την εκμεταλλεύονται πολλοί «ανοιχτομάτηδες» ενώ οι ελαστικοί συνταγματικοί νόμοι δεν τον προστάτευαν αρκούντως από τα τεχνάσματα των επιτηδείων τους πολίτες.
Λίγο αργότερα διαπλέοντας τα «ποτάμια της φωτιάς», τον Αμαζόνιο και τον Ορενόκο, θα είχε την ευκαιρία να ανακαλύψει τη γεμάτη θρύλους Λατινική Αμερική.

Ο Βερν και οι Έλληνες

Ο Ιούλιος Βερν στάθηκε ευμενώς διακείμενος προς τους Έλληνες και τον αγώνα τους να ελευθερωθούν από τον οθωμανικό ζυγό. Σε δύο από τα πιο δημοφιλή μυθιστορήματα του, στο «Το Αρχιπέλαγος στις φλόγες» (το οποίο αργότερα εκδόθηκε σε διασκευή του Νίκου Καζαντζάκη με τον τίτλο «Οι Πειραταί του Αιγαίου») και στο «20.000 λεύγες υπό τη θάλασσα» η επαναστατημένη Ελλάδα κατέχει τον κύριο ρόλο και γίνονται εκτενείς αναφορές στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα της. Αν και ο ίδιος ο Βερν γνώριζε την Ελλάδα, αρχαία και σύγχρονη κυρίως μέσα από τη σχετική βιβλιογραφία, ωστόσο διακατεχόταν από έντονα φιλελληνικά αισθήματα. Μέσα από την αστείρευτη δημιουργικότητα του πνεύματός του άρχισε να πλάθει όχι μόνο φυσικά τόπια αλλά και ανθρώπινους χαρακτήρες και να πλέκει περίτεχνα τη δομή των συγκεκριμένων μυθιστορημάτων του με βάση το ελληνικό τοπίο και τις ελληνικές συνήθειες. Το 1878 και το 1884 διέπλευσε τα στενά του Γιβραλτάρ με το ιστιοφόρο του Σαιν Μισέλ και περιηγήθηκε σε διάφορα σημεία της Μεσογείου αλλά δεν είναι εξακριβωμένο εάν έφτασε μέχρι την Ελλάδα και εάν επισκέφθηκε κάποια μέρη της. Η κρουαζιέρα του διακόπηκε εξαιτίας μιας τρομερής καταιγίδας και ο ίδιος αναγκάσθηκε να επιστρέψει σιδηροδρομικώς στο Παρίσι. Το βέβαιο είναι ότι αν δεν επισκέφθηκε τα νησιά του Αιγαίου με ιστιοπλοϊκό του σίγουρα πήγε σε αυτά με τη φαντασία του.

Ήδη από το 1870 έστειλε τον Ναυτίλο του με τον μυστηριώδη κάπταιν Νέμο να διαπλεύσει τα νερά του Αιγαίου. Η υπόθεσή του έργου τοποθετείται λίγο πριν από τα γεγονότα της Ναυμαχίας του Ναβαρίνου και αποτελεί έναν ύμνο για τον ελληνικό ηρωισμό ενώ ταυτοχρόνως παρουσιάζει με πολύ ζωντανά χρώματα την συμμετοχή στον αγώνα των Φιλελλήνων οι οποίοι ανιδιοτελώς είχαν σπεύσει να βοηθήσουν τους επαναστατημένους μοιραζόμενοι μαζί τους, τους πόθους, τα ιδανικά αλλά και τις κακουχίες τους. Στο έργο αναφέρονται ονομαστικά η Μαντώ Μαυρογένους, η Μπουμπουλίνα και άλλοι αγωνιστές και αγωνίστριες που έδωσαν τα πάντα για τον αγώνα και είχαν τραγική μοίρα. Με τον Κάπταιν Νέμο ο Ιούλιος Βερν δημιούργησε έναν μυθικό ήρωα. Έναν αμείλικτο εχθρό της αποικιοκρατίας ο οποίος παρέδωσε σε έναν έλληνα βουτηχτή ράβδους χρυσού τις οποίες ανέσυρε από τα βάθη του κολπίσκου του Βίγκο με σκοπό να βοηθήσει την εξέγερση της Κρήτης. Αυτή ήταν η συμβολική βοήθεια του Γάλλου συγγραφέα στην ελληνική υπόθεση κι αν τα χίλια κιλά χρυσό που μετέφερε στο υποβρύχιο του ο απόκοσμος καπετάνιος μπορεί να μην έφτασαν ποτέ στα χέρια των Κρητών αγωνιστών, σίγουρα μέσα από τις σελίδες του βιβλίου ο αγώνας τους για ελευθερία και δικαίωση έγινε γνωστός σε εκατομμύρια αναγνώστες που διάβασαν και συνεχίζουν να διαβάζουν το βιβλίο.

Φυσικά δεν είναι μόνο ο κάπταιν Νέμο που περνώντας από την Κρήτη δωρίζει μια κασέλα γεμάτη χρυσάφι ως προσφορά στον αγώνα της νήσου για την ανεξαρτησία της. Στην καμπίνα του Νέμο-Βερν συγκεντρώνονται όλοι οι μεγάλοι άνδρες που πρωτοστάτησαν στον αγώνα για την ελευθερία των Εθνών συγκροτώντας μια θαυμάσια πινακοθήκη προσωπικοτήτων: Kosciusko, Μπότσαρης, Manin και O’ Connel, πατριώτες, αξιοσέβαστοι Πολωνοί, Έλληνας, Ιταλός, και Ιρλανδός, συναντιούνται με τον Washington, τον Lincoln, και τον John Brown, τον μάρτυρα της νέγρικης φυλής.

Το λογοτεχνικό ύφος του Ιουλίου Βερν μοιάζει πολύ με εκείνο του γερμανού συγγραφέα και συνθέτη Ερνστ Τροντόρ Βίλχελμ Χόφμαν (1776-1822) και του Αμερικάνου ποιητή Εντγκαρ Αλλαν Πόε (1809-1849) οι οποίοι έβλεπαν πράγματα αόρατα για τα γήινα μάτια. Το μεγαλύτερο μέρος των έργων του διαπνέεται από μια απεριόριστη αισιοδοξία, η οποία βοηθάει τους ήρωες του κάθε φορά που πανικοβάλλονται, απογοητεύονται ή θέλουν να το βάλουν κάτω από απλή σαρκική αδυναμία, να ξεπερνούν τα εμπόδια και να θριαμβεύουν. Το έργο του είναι ένας ύμνος στην ανθρώπινη θέληση. «Ετσι συμβαίνει στην ψυχή του ανθρώπου. Έχει ανάγκη να κάνει ένα έργο το οποίο να διαρκέσει, να επιβιώσει στον χρόνο, και το οποίο θα αποτελεί το σύμβολο της ανωτερότητας του πάνω σε όλη την πλάση. Αυτό που θα καθιερώσει την κυριαρχία του και το οποίο θα τον δικαιώνει εσωτερικά.» (Η Μυστηριώδης Νήσος).

Ο Ιούλιος Βερν πέθανε στις 24 Μαρτίου του 1905, αφήνοντας πίσω του ένα σημαντικό έργο, ένα έργο ημιτελές το οποίο συνέχισε να δημοσιεύει ο γιος του τα επόμενα χρόνια, συχνά έντονα αλλαγμένο. Το συγγραφικό έργο του περιλαμβάνει 65 μυθιστορήματα, 20 διηγήματα, 30 θεατρικά έργα καθώς και λιμπρέτα για διάφορες όπερες. Τα πιο γνωστά στην Ελλάδα έργα του είναι το «Πέντε εβδομάδες σε αερόστατο», (1863), «Ταξίδι στο κέντρο της Γης» (1864), «Από τη Γη στη Σελήνη» (1865), «Είκοσι χιλιάδες λεύγες υπό τη θάλασσα» (1870), «Ο γύρος του κόσμου σε ογδόντα ημέρες» (1873), «Η μυστηριώδης νήσος» (1875), και ο «Μιχαήλ Στρογγώφ» (1876). Άκρως δημοφιλής συνέγραψε περισσότερα από πενήντα βιβλία μέχρι το θάνατο του. Πολλές ταινίες έχουν γυριστεί με βάση τα έργα του τα οποία διαβάζονται κυρίως από τους νέους ακόμα μέχρι σήμερα διατηρώντας μια διαχρονικότητα. Το 1989 βρέθηκε το για πολύ μακρύ χρονικό διάστημα χαμένο χειρόγραφο του Ιουλίου Βερν με τίτλο, «Το Παρίσι στον 20ο αιώνα.» Η απαισιόδοξη και προφητικά φουτουριστική εργασία του δημοσιεύθηκε μόλις το 1994.

Ο Ιούλιος Βερν για κάποιους υπήρξε ένας συγγραφέας του πνεύματος και για κάποιους άλλους, λίγους στα αλήθεια, ένας εκμαυλιστής της νεολαίας. Όσο κι αν διίστανται όμως οι γνώμες το γεγονός είναι ότι κανείς δεν αγνοεί τον συγγραφέα Βερν. Παθιασμένος ερασιτέχνης των έργων του, σαν μια εκδήλωση τιμής και μνήμης για τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου και εμπνευσμένου συγγραφέα, προσπάθησα να σκιαγραφήσω ένα πορτρέτο του ανθρώπου που ταξίδευσε τα παιδικά και εφηβικά μου όνειρα σε μέρη μαγευτικά όπως ο χαμένος παράδεισος, τότε που στα μάτια μου όλος ο κόσμος ήταν καινούριος και χρυσός.……

1863, Πέντε εβδομάδες σε αερόστατο.
1864, Ταξίδι στο κέντρο της Γης.
1865, Από τη Γη στη Σελήνη.
1867, Τα τέκνα του πλοιάρχου Γκράντ.
1869, Είκοσι λεύγες υπό τη θάλασσα.
1872, Ο γύρος του κόσμου σε ογδόντα μέρες.
1874, Η μυστηριώδης νήσος.
1876, Μιχαήλ Στρογκώφ.
1878, Ο δεκαπενταετής πλοίαρχος.
1879, Οι περιπέτειες ενός Κινέζου στην Κίνα.
1879, Πεντακόσια μίλια από τη Μπεγκούμ.
1883, Κέραμπαν ο πεισματάρης.
1884, οι Πειραταί του Αιγαίου.
1885, Ματίας Σαντόρφ
1886, Ροβήρος ο Κατακτητής
1888, Δύο έτη διακοπές
1892, ο πύργος των καρπαθίων
1905, Ο φάρος στην άκρη του κόσμου.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s