Η εκστρατεία του Άρη κατά του Ζέρβα, Δεκέμβριος 1942

Μετά την επιτυχημένη συνεργασία του σαμποτάζ στον Γοργοπόταμο, ακολούθησε η εκστρατεία του Άρη Βελουχιώτη κατά του Ζέρβα στη Μεγαλόχαρη που στόχο είχε όχι μόνο την διάλυση αλλά και την δολοφονία του αρχηγού του ΕΔΕΣ. Τα πρώτα σπέρματα του κατοχικού  εμφυλίου είχαν φυτευτεί…

Το παρόν κείμενο αποτελεί ένα μέρος νέας μου συγγραφικής δουλειάς.

Αμέσως μετά την επιτυχή έκβαση της επιχείρησης Χάρλινγκ στον Γοργοπόταμο, παρουσιάζονται τα πρώτα κρούσματα εμφύλιας σύρραξης. Δυνάμεις του ΕΛΑΣ, υπό τον Άρη Βελουχιώτη εκστρατεύουν κατά του Ζέρβα στην Ήπειρο. Αφορμή υπήρξε η φυγή από τον ΕΛΑΣ του Κωστορίζου και των ανδρών του, εξαιτίας του ότι συνειδητοποίησαν πως ελέγχεται από το ΚΚΕ και δεν θέλησαν να συνεισφέρουν στους πραγματικούς στόχους του κινήματος. Βεβαίως αυτή η απόσχιση έγινε απολύτως συνειδητά και ενόχλησε ιδιαιτέρως τον Καπετάνιο του ΕΛΑΣ.

Ο Ζέρβας με τον Άρη σέρνουν τον χορό λίγες μέρες πριν την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Η συνέχεια δεν ήταν ανάλογη…

 

Στις 28 Δεκεμβρίου 1942 ο υπολοχαγός Αθανασάκης ενημέρωνε τον Ζέρβα πως πληροφορήθηκε, από συνάδελφό του που υπηρετούσε στον ΕΛΑΣ, ότι ο σκοπός της δυναμικής εκστρατείας του Άρη με 400 ελασίτες ήταν να συλληφθεί ο Ζέρβας και οι Βρετανοί σύνδεσμοι, διότι εξαπατήθηκαν ως προς τις ρίψεις που έκαναν οι σύμμαχοι. Ο Ζέρβας την επομένη δεν χάνει χρόνο και στέλνει μήνυμα στον Άρη για να ξεδιαλύνει την κατάσταση:

ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗ ΕΛΛΑΣ

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΕΔΕΣ

Αριθμ. 578

 

Άρην

  • Πληροφορούμαι τούτο το απίστευο, ότι έρχεσθε με σκοπούς κακούς.
  • Πιστεύω ότι θα συνέλθητε ή ότι κακώς μου μετεδόθησαν οι σκοποί σας.
  • Αν όχι, δεν θα ήμεθα ημείς που θα πταίωμεν. Χείρων αδίκων αρχίζετε σεις.
  • Ότι εγίνατε όργανα των εχθρών μας, των Ιταλών και των Γερμανών.
  • Η δικαιολογία σας δια τα ριφθέντα ήδη είναι αστήρικτος. Πότε πρόφθασε το Κέντρον σας να πληροφορηθή ρίψιν και αθέτησιν υποσχέσεων, δεδομένου μάλιστα ότι δεν έπεσεν σχεδόν τίποτε;
  • Σκεφθήτε σαν Έλληνες, που εφθάσατε.

 

Βελεντζικό, 29/12/1942, ώρα 9.

Ο Αρχηγός

Ναπ. Ζέρβας

Την ίδια μέρα λίγο πιο πριν ο Ζέρβας θορυβημένος από την δυναμική εισβολή του Άρη στα εδάφη του, διατάζει τις ομάδες του να παρακολουθούν τον ΕΛΑΣ αλλά να μην επιτεθούν ακόμη και εάν χρειαστεί πρώτοι αυτοί:

ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗ ΕΛΛΑΣ

ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ ΑΝΤΑΡΤΙΚΩΝ ΣΩΜΑΤΩΝ ΕΔΕΣ

Αρ. Πρωτ. 575

 

Προς

Τας Ανταρτικάς Ομάδας όπου ευρίσκονται.

 

  • Την 5ην ώραν σήμερον, έλαβα αναφοράν ότι έφθασαν εις Μεγαλόχαρην Ανταρτικές Ομάδες Ρούμελης υπό Άρην, με κακούς σκοπούς τόσον εναντίον μας όσον και των Άγγλων.
  • Ως δικαιολογίαν έχουν, ότι οι Άγγλοι τους υπεσχέθησαν να τους ρίξουν πράγματα και τους απάτησαν και ότι όσα έριξαν, τα έδωσαν σε μας.
  • Πιστεύω ότι πρόκειται περί απάτης και πλεκτάνης εις την οποίαν έπεσαν θύματα και έτσι κινήθηκαν με αδελφοκτόνο πρόθεση.
  • Μέχρις ου εξακριβωθούν προθέσεις των και τακτοποιηθεί η δημιουργηθείσα άνευ λόγου αντεθνική αυτή ενέργεια, διατάσσω: α) Όλαι αι ομάδες να κινηθούν αμέσως προς συνάντησίν μου λαμβάνουσαι μέτρα ασφαλείας καθ’ οδόν, κατά πιθανής και απροόπτου συναντήσεως. β) Θα τους παρακολουθήσωμεν όλοι προθέσεις ελθόντων και επ’ ουδενί λόγω θα τους κτυπήσωμεν, εκτός αν πρώτοι αρχίσουν αδελφοκτόνον πόλεμον. γ) Ο ταγματάρχης Δαλιάνης και Ανθ/γός Κ. Ιωάννου τεθούν επί κεφαλής Ομάδων Κολονίκη. δ) Ειδοποιηθεί αμέσως Αρβανίτης από Σύντεκνον και λοιποί Βάλτου, σπεύσουν πυκνώσουν τάξεις μας. Επί κεφαλής τεθεί ταγματάρχης Καντιγιάννης. ε) Θα παραμείνω Βελεντζικόν λαμβάνων μέτρα.

Βελεντζικό 29/12/1942 ώρα 8

Ο Αρχηγός

Ναπ. Ζέρβας

 

Ο Άρης απάντησε στον Ζέρβα την 30η Δεκεμβρίου αναφέροντας πως ο λόγος που μπήκε αιφνιδιαστικά με δύναμη τόσον ανδρών για να αντιμετωπίσει τους Ιταλούς καθώς οι δυνάμεις του Αρχηγείου Ευρυτανίας του ΕΛΑΣ ήταν ανεπαρκείς και πως αν ήθελε να πλήξει τον Ζέρβα θα το έκανε σε ένα πιο φιλικό για τον ΕΛΑΣ περιβάλλον.[1] Τα γραφόμενα του Άρη δεν έγιναν πιστευτά από τον Ζέρβα. Ο αληθινός λόγος που εκστράτευσε εναντίον του Ζέρβα είναι επειδή πίστευε πως ο αρχηγός του ΕΔΕΣ βρισκόταν πίσω από την αποστασία Κωστορίζου.[2] Όταν αποδείχτηκε πως ο Ζέρβας δεν είχε καμία ανάμειξη ο Άρης και η αντιπροσωπεία του έκαναν προτάσεις ένωσης των δύο οργανώσεων.[3]

Ωστόσο, όταν αποφασίστηκε η αιφνιδιαστική επίθεση κατά του Ζέρβα, ο σκοπός του Βελουχιώτη ήταν η δολοφονία του πρώτου. Όπως ομολογεί ο Νικηφόρος: «Στο χωριό Αυλάκι, πέρα από τον Αχελώο, ο Άρης αιφνιδίασε πάλι του συναγωνιστές του με μια νέα πρόταση. Αυτή τη φορά όμως, η πρόταση δεν απευθύνθηκε σε ολόκληρο το τμήμα αλλά μόνον στον Ολομέλεια του Δεκαπενταμελούς Συμβουλευτικού Αρχηγείου. Κάλεσε όλα τα στελέχη του οργάνου αυτού, στο σκοτεινό ισόγειο ενός παλιού εγκατακειμμένου παντωπολείου του χωριού. Και, εκεί, απροσδόκητα, ξερά και έξω από τα δόντια, τους είπε: «Προτείνω, εδώ που θα πάμε, να πιάσουμε τον Ζέρβα και να τον σκοτώσουμε!». Τιποτ’ άλλο! Η πρόταση έπεσε σαν κεραυνός. Έγινε για λίγο νεκρική σιγή. Ένας – δύο δεν άργησαν να πουν «συμφωνούμε! Να ξεμπερδεύουμε μ’ αυτόν!».[4]

Οι ηγέτες των δύο μεγαλύτερων οργανώσεων.

Η μαρτυρία αυτή του Νικηφόρου επιβεβαιώνει όσα ο Ζέρβας γράφει στα απομνημονεύματά του για το θέμα αυτό. Μετά τον Γοργοπόταμο το ΚΚΕ έστειλε στο βουνό, δίπλα στον «απρόβλεπτο» Άρη, τον Τάσο Λευτεριά στέλεχος του κόμματος με σκοπό να ελέγχει τον Άρη, ο οποίος παρά την αποφασιστικότητά του και τον βίαιο χαρακτήρα του μπροστά στο κόμμα ήταν πάντα αδύναμος.[5] Μαζί του πήγε προς συνάντηση του Άρη και ο Ηλίας Μανιάτης, κομματικός γραμματέας στις περιοχές Ευρυτανίας και Φθιωτιδοφωκίδος. Σταλμένοι από τον Σιάντο «κριτικάραν» τον Άρη για τις επιλογές του. Γράφει ο Ζέρβας:

« – Πως τόλμησες να πάρης μέρος στην επιχείρησι του Γοργοποτάμου, χωρίς να περιμένης την απόφασι του Κόμματος;

– Μα τι θέλατε να κάμω; Ν’ αφήσω τον Ζέρβα να ρίξη μόνος το γεφύρι;

– Τι μπορούσε να κάμη ο Ζέρβας; Μόνο με πενήντα αντάρτες ήρθε από την Ήπειρο.

– Ήταν αποφασισμένος ν’ αναλάβη έστω και μόνος την δουλειά.

– Είχες τριπλάσια δύναμι εσύ από τον Ζέρβα. Γιατί δεν τον χτύπαγες; Γιατί δεν τον διέλυες; Γιατί δεν τον εξόντωνες;

– Με τι αφορμή; Και τι θα έλεγε όλος ο κόσμος εδώ στην Ρούμελη εάν έκανα τέτοιο πράγμα; Ενώ εμείς διστάζαμε, ο Ζέρβας ερχόταν τρεχάλα από την Ήπειρο να βοηθήση τους Άγγλους. Μετά την επιχείρησι, μου πρότειναν και μερικοί από τους δικούς μου να τον χτυπήσουμε. Δεν το αποφάσισα. Πρώτα γιατί θα ήταν μπαμπεσιά και, επειτα, δεν ήξερα τι θα έλεγε το ίδιο το Κόμμα.

Τότε ο Λευτεριάς ανεκοίνωσε στον Άρη την απόφασι του Σιάντου. – Το Κόμμα, είπε, θεωρεί σαν ανάγκη ζωτική να λείψη το γρηγορώτερο ο Ζέρβας από την μέση».[6]

Τα ανωτέρω ο Ζέρβας τα έμαθε από τον χωροφύλακα Νίκο Χατζή, πρώην ομαδάρχη του ΕΛΑΣ που συμμετείχε στο Γοργοπόταμο και μίλις αντιλήφθηκε για τον ρόλο του ΚΚΕ στην οργάνωση του ΕΑΜ και τον εμφύλιο που προετοίμαζε εγκατέλειψε μαζί με τον Κωστορίζο την οργάνωση.

Βέβαια ο κατοχικός εμφύλιος που ξεκίνησε με την προσπάθεια αιφνιδιασμού του Ζέρβα στη Μεγαλόχαρη δεν ήταν μια ανεπίσημη «παραγγελία» του Σιάντου. Τον Δεκέμβριο του 1942, ως γνωστόν, ξεκίνησε στο Κουκάκι η Β’ Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ. Εκεί αποφασίστηκε η μονοπώληση του αντιστασιακού αγώνα. Την πρόταση έριξε στο τραπέζι ο Πολύδωρος Δανιηλίδης, άμεσος βοηθός του Σιάντου και μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΛΑΣ εκ μέρους του ΚΚΕ. Η επίσημη απόφαση ήταν πως ο ΕΛΑΣ θα έπρεπε να αποφεύγει να δίνει μάχες με τους κατακτητές, ώστε να διατηρήσει τις δυνάμεις του ακέραιες για τον εμφύλιο πόλεμο.[7] Έτσι ο κατακτητής θα χτυπούσε την «αντίδραση», δηλαδή τις άλλες οργανώσεις και ο ΕΛΑΣ την κατάλληλη στιγμή θα επιτίθονταν κατά αυτών ώστε να καταλάβει την εξουσία. Η λογική αυτή ήταν παρόμοια με αυτή του Σιάντου για την «θεωρία του κενού» ενώπιον του εχθρού.[8]

Το ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ όταν έκανε λόγο για «εθνική ενότητα» εννοούσε αποκλειστικά την συμπόρευση μαζί του μέσα σε αυτό.[9] Ανέλυσε ο Δημήτριος Γληνός ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1942 τους σκοπούς του ΕΑΜ για την κατοχή αλλά και μετά την απελευθέρωση. Έλεγε πως ο αγώνας ήταν παλλαϊκός και χρειζόταν πνευματική, πολιτική και στρατιωτική καθοδήγηση, που δεν γινόταν να είναι άλλη πέρα από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ: «Ενότητα στους σκοπούς, λοιπόν, κι’ ενότητα στην οργάνωση. Και τρίτο απαραίτητο στοιχείο: ενότητα στην καθοδήγηση. Ο λαός μας το λέει τόσο απλά και σοφά: Όπου λαλούν πολλά κοκόρια αργεί να ξημερώσει, και σε τούτη εδώ την περίσταση, την τόσο τραγική, που όλη μας τη ζωή κι’ όλο το ,έλλον της φυλής είναι σε κίνδυνο, είναι φόβος να μην ξημερώσει ποτέ και να μην ιδούμε ποτέ τον ήλιο της λευτεριάς απάνω στη γη μας. Δεν υπάρχει στιγμή ιερότερη από την σημερινή για να βάλουμε κάτω όλοι τις προσωπικές μας φιλοδοξίες, τις προσωπικές μας φιλοτιμίες, τα παρελθόντα μας, τα πάθη μας, τα μίση μας, τα συμφέροντά μας, τις σοφίες μας και τις γνώσεις μας και να τα υποτάξουμε όλα, μα όλα, στον ένα και μόνο ιερό σκοπό, τη σωτηρία του λαού μας και την απολύτρωσή του από τη σκλαβιά».[10]  

Το κατά πόσο εφαρμόσθηκαν οι σπουδαίες αυτές διακηρύξεις του ΕΑΜ αποδεικνύεται από την προπαγάνδα του Τύπου του από το επόμενο έτος[11] και τις εμφύλιες συγκρούσεις κατά όλων των υπολοίπων οργανώσεων από τον Μάρτιο του 1943 και πέρα.[12]   

[1] Ἀπομνημονεύματα Στρατηγοῦ Ναπολέοντος Ζέρβα, Μέτρον, 2000, σ. 66 -67.

[2] Θανάσης Χατζής, Ἡ Νικηφόρα Ἐπανάσταση πού χάθηκε, τόμος Α’, Δωρικός, 1983, σ. 388.

[3] Θανάσης Χατζής, Ἡ Νικηφόρα Ἐπανάσταση πού χάθηκε, τόμος Α’, Δωρικός, 1983, σ. 391.

[4] Νικηφόρος, Ο Γοργοπόταμος, Φυτράκης 1975, σ. 201.

[5] Θανάσης Χατζής, Ἡ Νικηφόρα Ἐπανάσταση πού χάθηκε, τόμος Α’, Δωρικός, 1983, σ. 387.

[6] Ἀπομνημονεύματα Στρατηγοῦ Ναπολέοντος Ζέρβα, Μέτρον, 2000, σ. 87 – 88.

[7] Μάρκου Βαφειάδη, Απομνημομνεύματα 1940 – 1944, τόμος Β’, Λιβάνης 1985, σ. 76.

[8] Άλλωστε όπως ο ίδιος ανέφερε σε επιστολή του ήδη από τον Μάρτιο του 1942, σκοπός του ήταν ο ΕΛΑΣ να αποτελέσει ένα «αντιστάθμισμα στις δυναμικές οργανώσεις των άλλων πολιτικών ρευμάτων». Βλ. Γρηγόρης Φαράκος, Άρης Βελουχιώτης. Το χαμένο αρχείο, άγνωστα κείμενα, Ελληνικά Γράμματα 1998, σ. 213 – 220.

[9] Κατά την διάρκεια της Β’ Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, Γιώργης Σιάντος ανέφερε μπροστά στα δοκιμασμένα ανώτερα καθοδηγητικά στελέχη του ΚΚΕ, πως «όλα θα πρέπει να γίνουν μέσα στο ΕΑΜ», βλ. Θανάσης Χατζής, Ἡ Νικηφόρα Ἐπανάσταση πού χάθηκε, τόμος Α’, Δωρικός, 1983, σ. 402. Αργότερα από τον Μάρτιο του 1943 στον Τύπο του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ όποια οργάνωση δεν ενσωματώνεται στον ΕΛΑΣ θα είναι προδοτική. Κατά τη γνωστή φράση του Σιάντου «πας μη εαμίτης γκεσταπίτης».

[10] Δημήτριος Γληνός, Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ, σ. 132 στο  Κατοχή και Αντίσταση 1941-1944, Α’ μέρος, Το Βήμα Ιστορία, 2014.

[11] Ενδεικτικά αναφέρεται το σύνθημα «ΕΑΜ = Εθνική ενότητα, πόλεμος στον κατακτητή, Λαϊκή Δημοκρατία. ΕΔΕΣ = διχόνοια, εμφύλιος σπαραγμός, φασισμός», που κοσμούσαν κατά κόρον τα έντυπά του.

[12] Ιωάννου Β. Αθανασόπουλου, Κατοχικός Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα 1943 – 1944, Πελασγός 2017.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s