«Κατοχικός Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα 1943 – 1944» την Κυριακή 14 Μαΐου μαζί με την «δημοκρατία»

Σε πρώτη κυκλοφορία το νέο βιβλίο του ιστορικού Ιωάννου Β. Αθανασόπουλου, για τον κατοχικό εμφύλιο σπαραγμό.

Συνέχεια

Advertisements

«Υπόμνημα περί Σλαυομακεδόνων υποβληθέν εις την Επιτροπήν Ερεύνης»

 

 

Στην ιστοριογραφία της περιόδου 1946-1949 οι συγκρούσεις μεταξύ Ελληνικού Στρατού και Δημοκρατικού Στρατού έμειναν γνωστές ως «εμφύλιος πόλεμος». Το πόρισμα της Ειδικής Επιτροπής του ΟΗΕ ωστόσο το 1947 έκανε λόγο ξεκάθαρα για «συμμοριτοπόλεμο». Είναι γνωστή η βοήθεια που έλαβε το ΚΚΕ από βαλκάνιους και όχι μόνο συντρόφους του. Αρχεία άλλων χωρών που την εποχή εκείνη ανήκαν στο σοβιετικό μπλοκ και που τώρα είναι προσβάσιμα αποδεικνύουν την απόλυτη εξάρτιση του ΔΣΕ από την προσφορά τους. Από την άλλη και το επίσημο κράτος ενισχύθηκε από τη Δύση και τις ΗΠΑ. Η διαφορά ωστόσο έγκειται στο ότι η μια βοήθεια ήταν στο πλαίσιο ενίσχυσης μεταξύ επίσημων κρατών ενώ στην άλλη περίπτωση αυτό δεν συνέβη. Για την άποψη του γράφοντα στο εν λόγω ζήτημα μπορείτε να δείτε εδώ.

Συνέχεια

Η μάχη της Νεράιδας, 30-31 Οκτωβρίου 1943

Πρόκειται για μια από τις πλέον γνωστές μάχες και τραγικές, ελέω του κατοχικού εμφυλίου, όπου δυνάμεις του Εκστρατευτικού Σώματος Ηπείρου του ΕΛΑΣ, υπό την διοίκηση και καθοδήγηση του Άρη Βελουχιώτη επιτέθηκαν στον ΕΔΕΣ, την ίδια στιγμή που η γερμανική μεραρχία Αλπινιστών της Εντελβάϊς στρεφόταν κατά των δυνάμεων του ΕΔΕΣ με σκοπό την πλήρη εξολόθρευσή του.

Η Νεράιδα σήμερα

Η Νεράιδα σήμερα

Η μάχη της Νεράιδας αποτέλεσε μια από τις μαύρες στιγμές της κατοχής και της εθνικής αντίστασης. Υπήρξε η πιο τραγική στιγμή της διάρκειας του κατοχικού εμφυλίου. Έλαβε χώρα στις 30-31 Οκτωβρίου 1943. Το τραγικότερο της όλης υπόθεσης είναι πως παρόλο που υπήρξαν αλλεπάλληλες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών, αυτή έλαβε χώρα κανονικά σαν να μην υπήρχαν κατοχικά στρατεύματα.

Όπως είναι ευρέως γνωστό, ο κατοχικός εμφύλιος ξεκίνησε αποφασιστικά και προμελετημένα από την ηγεσία του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στις 9 Οκτωβρίου 1943. Στράφηκε προς όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις, σε όλη την επικράτεια της χώρας, με στόχο την απόκτηση της εξουσίας, καθώς η ηγεσία του ΚΚΕ θεώρησε πως οι Γερμανοί ετοιμάζονταν προς αποχώρηση και ήθελαν να προλάβουν τις εξελίξεις. Συνέχεια

Ο κατοχικός εμφύλιος, οι αντιδράσεις του λαού, το ποίημα του Σικελιανού και οι εκκλήσεις των Συμμάχων

«Αχ πως το παθαν τούτο τα παιδιά μας. Αδέρφια να σκοτώνουνε τ’ αδέρφια… Τα παιδιά μου να σφάζουν τα παιδιά μου»

Άγγελος Σικελιανός, «Το μήνυμά της», 19 Δεκεμβρίου 1943

Εφημερίδα Ακρόπολις

Featured image

Στις 10 Οκτωβρίου 1943, ο ΕΛΑΣ μετά από πρωτοβουλία του ηγέτη του τότε ΚΚΕ, Γιώργη Σιάντου, εξαπολύει εμφύλιο πόλεμο κατά του ΕΔΕΣ και των υπολοίπων οργανώσεων σε όλο το χώρο της ελληνικής επικράτειας. Οι εμφυλιοπολεμικές ενέργειες όμως είχαν ξεκινήσει κατά των μη κομμουνιστικών οργανώσεων ήδη από τον Μάρτιο του ’43.

Το χειρότερο ήταν η στιγμή της εξαπόλυσης του εμφύλιου σπαραγμού, που αποφάσισε το ΚΚΕ και εφάρμοσε ο Άρης Βελουχιώτης. Οι Γερμανοί βρίσκονταν ακόμα μέσα στη χώρα και ετοίμαζαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις κατά των οργανώσεων. Μάλιστα οι επιχειρήσεις αυτές συνέπεσαν με τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ, την περίοδο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου. Συνέχεια

Στρατής Μυριβήλης: Ο Κομμουνισμός και το Παιδομάζωμα

Αυτούσιο το βιβλίο του Στρατή Μυριβήλη για το Παιδομάζωμα του ΚΚΕ και του Δημοκρατικού Στρατού την περίοδο 1946-1949.

Featured image

 Ο διακεκριμένος πεζογράφος και λογοτέχνης, Στρατής Μυριβήλης.

Παρατίθεται αυτούσιο το βιβλίο του Στρατή Μυριβήλη για τον ρόλο του Κομμουνιστικού Κόμματος την περίοδο 1946-1949. Πρόκειται για διάλεξη του λογοτέχνη που έλαβε χώρα το 1948, κατά τη διάρκεια δηλαδή του εμφυλίου. Συνέχεια

Οκτώβριος 1943 – Φεβρουάριος 1944, ο εμφύλιος του βουνού

Άρης Βελουχιώτης, Ναπολέων Ζέρβας.

 

Μετά την επιτυχή ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, το Νοέμβριο του 1942, ξεκίνησε μία προσπάθεια από την ηγεσία του ΚΚΕ που στόχευε στη μονοπώληση του αντιστασιακού αγώνα. Η απόφαση που πάρθηκε στη Β΄Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του κόμματος όριζε πως όποιος επιθυμούσε την απελευθέρωση της χώρας από τις δυνάμεις του Άξονα, έπρεπε να εισχωρήσει αποκλειστικά και μόνο στο ΕΑΜ και στον ΕΛΑΣ, ειδάλλως θα αντιμετωπιζόταν σαν εχθρός και δωσίλογος[1]. Από την άνοιξη του 1943, η πολιτική αυτή αρχίζει να εφαρμόζεται με αφοπλισμούς άλλων αντιστασιακών οργανώσεων. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις ο αφοπλισμός της ομάδας Παπαιωάννου του ΕΔΕΣ στο Θέρμο, ο διπλός αφοπλισμός των δυνάμεων του Δημητρίου Ψαρρού καθώς και οι επιθέσεις κατά οργανώσεων στη Μακεδονία και στη Πελοπόννησο. Ο Τύπος του ΕΑΜ μάλιστα για να δικαιολογήσει τις ενέργειες αυτές χαρακτήριζε τις αφοπλισμένες ομάδες σαν «προδοτικές»[2].
Ανάλογη στάση κράτησε και για την περίπτωση των ομάδων Σαράφη-Κωστόπουλου. Ο μετέπειτα Στρατιωτικός Αρχηγός του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του από τον ΕΛΑΣ χαρακτηριζόταν σαν «προδότης του αγωνιζόμενου λαού», «συνεργάτης των Ιταλών» και σαν «καταδότης συναδέλφων του»[3]. Όλα αυτά βέβαια πάρθηκαν πίσω από την στιγμή που ο Σαράφης δέχθηκε την αρχιστρατηγεία του ΕΛΑΣ και από προδότης του λαού μεταβαπτίστηκε σε αληθινό πατριώτη. Αυτό το περιστατικό είναι ικανό να φανερώσει τον βαθμό αξιοπιστίας των κατηγοριών του ΕΑΜ κατά άλλων προσωπικοτήτων της αντίστασης που δεν ανήκαν σ΄αυτό, καθ’ όλη την περίοδο 1941-1944.
Αυτή ήταν η αρχή των πρώτων εμφυλιοπολεμικών ενεργειών ενώ οι Γερμανοιταλοί κατείχαν την χώρα. Τα πράγματα έγιναν ακόμη χειρότερα από την στιγμή που αντιπροσωπεία ανταρτών (ΕΑΜ,ΕΔΕΣ,ΕΚΚΑ) , υπό την ηγεσία του Αρχηγού της Βρετανικής Αποστολής Έντυ Μάγιερς, έφτασε αρχές Αυγούστου στο Κάιρο ώστε να υπάρξει μια πρώτη επαφή με την εξόριστη Ελληνική κυβέρνηση. Σύμφωνα με τον Μάγιερς, η αθέτηση των συμφωνηθέντων από την μεριά των αντιπροσώπων  του ΕΑΜ και η εστίαση από μέρους τους πρωτίστως στο θέμα της επιστροφής του βασιλιά αποτέλεσε την πρώτη αιτία της αποτυχίας της αποστολής[4].
Η επιστροφή της αντιπροσωπείας στην Ελλάδα και η πλήρης αποτυχία της συζήτησης, προκαλούσε ανησυχία για το τι θα ακολουθούσε. Η συνθηκολόγηση της Ιταλίας, τον Σεπτέμβριο του ’43, έδωσε την υποψία στις αντιστασιακές οργανώσεις ότι επίκειται αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων. Ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ πίστεψαν ότι η απελευθέρωση ήταν κοντά. Ο -με δόλο- αφοπλισμός της Πινερόλο από τον ΕΛΑΣ Θεσσαλίας αύξησε δυναμικά την δυναμική του προσθέτοντάς του 12.000 σύγχρονα ιταλικά όπλα[5]. Την ίδια περίοδο, οι Γερμανοί εξορμούν στην Ήπειρο κατά των αντιστασιακών οργανώσεων. Οι εκκαθαριστικές επιθέσεις τους αποτελούν απάντηση στη δράση ανταρτών του ΕΔΕΣ για καταστροφή τηλεπικοινωνιακών, τηλεγραφικών γραμμών και γεφυρών στις οδικές αρτηρίες Άρτας – Ιωαννίνων, Ιωαννίνων – Ηγουμενίτσης, Ιωαννίνων – Μετσόβου και Αγρινίου – Άρτας[6]. Οι δυνάμεις των ΕΟΕΑ είχαν διαταχθεί να επιτεθούν κατά των Γερμανικών δυνάμεων από το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής[7].
Η αντίδραση του εχθρού ήταν άμεση. Από την 1η Οκτωβρίου οι Γερμανοί αρχίζουν να πυρπολούν τα πεδινά χωριά της Άρτας. Τα μαρτυρικά χωριά Κομπότι, Πέτα, Σελάδες, Λιμίνι και άλλα έγιναν στάχτες. Στην περιοχή του Πέτα οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ, υπό τον υπολοχαγό Λεωνίδα Πετροπουλάκη ανέτρεψαν τις δυνάμεις των Γερμανών. Οι απώλειες για τον ΕΔΕΣ, παρόλα αυτά ήταν σημαντικές, καθώς σκοτώθηκε και ο ηρωικός υπολοχαγός Πετροπουλάκης[8]. Την ίδια περίοδο, τα τάγμα Αλ. Παπαδόπουλου κατέστρεφε τηλεφωνικές και τηλεγραφικές συγκοινωνίες πολλών χιλιομέτρων επί της δημοσία οδού Ιωαννίνων – Πρεβέζης, ενώ παράλληλα ήρθε σε σύγκρουση με τους Γερμανούς προξενώντας τους σημαντικές απώλειες[9].  
Οι επιθετικές εκκαθαριστικές ενέργειες των Γερμανών κατά των ΕΟΕΑ συνεχίστηκαν σε όλη την περιοχή της Ηπείρου και της Αιτωλοακαρνανίας. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ Ηπείρου δεν έσπευσαν σε βοήθεια, ούτε έπραξαν αυτά για τα οποία είχαν διαταχθεί από το ΣΜΑ[10]
Οι μάχες ΕΔΕΣ-Γερμανών συνεχίστηκαν μέχρι και την 4η Οκτωβρίου. Σαμποτάζ και μάχες στην Άρτα[11], στον Βάλτο και στο Μακρυνόρος[12]προξένησαν απώλειες στους Γερμανούς και συνείσφεραν αποφασιστικά στον Συμμαχικό και στον Εθνικό αγώνα. Την 3η Οκτωβρίου, οι ναζί πραγματοποιούν ως απάντηση το ολοκαύτωμα των Λιγκιάδων και της Μπάρρας[13]. Την επομένη, φτάνει στο αρχηγείο του Ζέρβα, αποστολή υπό τον Ελβετό Μπίκελ του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, με στόχο να διαπραγματευτεί ένα είδος ανακωχής για να σωθεί ο άμαχος πληθυσμός της Ηπείρου. Άλλωστε, τα αντίποινα ήταν ήδη εξοντωτικά και οφείλονταν αποκλειστικά στην επιθετική και αποτελεσματική δράση των Εθνικών Ομάδων του Ζέρβα. Με το πρόσχημα αυτό οι Γερμανοί επεδίωκαν να πείσουν τους αντάρτες όλων των οργανώσεων, πως προετοίμαζαν την οριστική αποχώρησή τους από την χώρα. Και το πέτυχαν σε απόλυτο βαθμό[14].
Παράλληλα, επεδίωκαν την όξυνση των παθών καθώς γνώριζαν το μίσος και την αντιπαλότητα μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. Έτσι μέσω της Υπηρεσίας Ψυχολογικού Πολέμου I/C, φρόντιζαν να εκθέτουν τη μία πλευρά στην άλλη[15], με πληροφορίες χαλκευμένες και πλαστογραφίες[16]. Η ίδια αποστολή επισκέφθηκε μετά την συνάντηση  με τον Ζέρβα, την VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ Ηπείρου. 
Ας πάρουμε όμως τα γεγονότα από την αρχή. Όπως ήδη αναφέραμε, στις 4 Οκτωβρίου επιτροπή υπό τον πρόεδρο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού Μπίκελ φτάνει στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ, στο Βουργαρέλι. Τον Μπίκελ συνόδευαν οι Δημήτριος Δούμας[17]έμπορος, ο δήμαρχος Ιωαννίνων Βλαχλείδης, ο αρχιδιάκονος της Μητροπόλεως Ιωαννίνων και ο διερμηνέας του Μπίκελ, Καραβάς. Η επιτροπή αποστέλλονταν από τους Γερμανούς για να ζητήσει ανακωχή με τους αντάρτες. Σαν αντάλλαγμα θα σταματούσε τα αντίποινα κατά του άμαχου πληθυσμού, που τόσο είχαν πλήξει τον Ηπειρωτικό λαό μέχρι την ημέρα εκείνη. Υποστήριζαν πως αν οι όροι τους δεν γίνονταν αποδεκτοί, νέος αιματηρός γύρος αντιποίνων θα απειλούσε τον άμαχο πληθυσμό, πρότειναν μάλιστα να έστελναν Γερμανό αξιωματικό για διαπραγματεύσεις. Η απάντηση του Ζέρβα, σύμφωνα με όσα γράφει στο ημερολόγιό του ήταν η ακόλουθη:
«Απήντησα ότι εμείς είμαστε στρατός κράτους νομίμου ως επαναστατήσαντος και επιβληθέντος και ότι δεν έχουν δικαίωμα να κάνουν αντίποινα κατά των αμάχων, αλλά να πολεμήσουν εναντίον μας. Επίσης αν θέλουν να συζητήσουν μαζύ μας να αποστείλουν εδώ αξιωματικούς των εξουσιοδοτημένους από την Ανωτ. Στρατ. Διεύθυνσιν. Ο Ελβετός εξέφρασε την γνώμην ότι θέλουν τρόπον τινά διά να εξασφαλίσουν την ομαλήν υποχώρησίν των, δι΄αυτού διεβίβασα παραγγελίαν εις τον Γερμανόν όπως αποχωρούντες μας παραδώσουν τον οπλισμόν των και διοίκησιν, διατί δεν θέλομεν να χυθή αθώο αίμα. Σχετικώς ετηλεγράφησα εις τον Γενικόν Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. Η Επιτροπή των Ιωαννίνων μου έδωκεν έγγραφον πρότασίν της και εγώ είπα και έγραψαν ανυπόγραφον απάντησιν. Ειδοποίησα και το ΕΑΜ…»[18].
Πράγματι, ο Ναπολέων Ζέρβας ενημέρωσε άμεσα το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής[19], καθώς και τον ΕΛΑΣ Ηπείρου όπως προκύπτει από την αναφορά της 8ηςΜεραρχίας του[20]. Η απάντηση του ΣΜΑ ήταν αρνητική και ο Ζέρβας ενημέρωσε την επιτροπή ότι δεν μπορούσε να συνεχιστούν οι συζητήσεις[21]
Η εαμική ή φιλοεαμική (αναθεωρητική σχολή[22]) ιστοριογραφία ωστόσο, υποστηρίζει ότι υπήρξε συμφωνία Ζέρβα – Γερμανών. Τα σενάρια και οι απόψεις των υποστηρικτών αυτής της οπτικής διαφέρουν αρκετά, αφήνοντας έτσι αρκετά ερωτηματικά για την εγκυρότητα και αξιοπιστία των όσων υποστηρίζουν. Για την ακρίβεια, αρχικά μιλούσαν για γραπτή συμφωνία που αργότερα άλλαξε σε προφορική συμφωνία Ζέρβα – Γερμανών, καθώς μέχρι σήμερα πουθενά δεν έχει βρεθεί καμία έγκυρη γραπτή απόδειξη. Κάποιοι μάλιστα έκαναν λόγο και για βρετανική ανάμειξη στην προφορική αυτή «συμφωνία».
Ο Χάιντς Ρίχτερ, επί παραδείγματι, έγραψε πως ο Βρετανός αξιωματικός – κυπριακής καταγωγής – Ροδοκανάκης, που ήταν παρών στη συνάντηση Ζέρβα – Μπίκελ, ή το Κάιρο «συμφώνησαν για μιά 14ήμερη εκεχειρία και μιά συνάντηση με γερμανούς αξιωματικούς στις 14 Οκτωβρίου 1943. […] Ο Ζέρβας λοιπόν, έπειτα από διαταγή των Άγγλων, συμφώνησε για μιά 14ήμερη εκεχειρία»[23]. Δύο σελίδες μετά όμως, ο Γερμανός ιστορικός αναφερόμενος στο ίδιο περιστατικό αυτοαναιρείται γράφοντας πως ο Ζέρβας «Ζητάει εχεμύθεια γιατί δεν πρέπει να εκτεθεί ούτε στο Βρετανό σύνδεσμο ούτε στο επιτελείο του» ενώ έχει –υποτίθεται- συμφωνήσει κατάπαυση εχθροπραξιών.
Εδώ τίθεται το ερώτημα πως ενώ ο Ζέρβας «έπειτα από διαταγή των Άγγλων» συμφώνησε για 14ήμερη εκεχειρία, ζητάει από τους Γερμανούς εχεμύθεια για να μην εκτεθεί στους Άγγλους, από αυτή την «συμφωνία»; Ακόμα πιο ένθερμος υποστηρικτής της άποψης αυτής, είναι ο Χάγκεν Φλάισερ. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι ο Ζέρβας «συναίνεσε μυστικά στη σύναψη δεκαήμερης ανακωχής, παρά την απαγόρευση της SOE»[24]. Αναφέρει ότι μετά, ελέω βρετανικής διαταγής, δεν συναντήθηκε με Γερμανούς αξιωματικούς. Παρόλα αυτά όμως, σύμφωνα πάντα με τον Φλάισερ, τηρήθηκε η ανακωχή με τους Γερμανούς και οι τελευταίοι προσπάθησαν να μη χτυπήσουν τον ΕΔΕΣ και πως όταν αυτό συνέβη οφειλόταν στο ότι οι ναζί μπέρδεψαν τον ΕΔΕΣ με τον ΕΛΑΣ[25]!
Οι απόψεις αυτές ωστόσο, αναιρούνται κατηγορηματικά από πλήθος άλλων πηγών – μαρτυριών καθώς και από τις εκκαθαριστικές ενέργειες των Γερμανών ιδίως κατά του ΕΔΕΣ από τις 18 Οκτωβρίου και μετά. Το γεγονός ότι δεν υπήρξε κανενός είδους συμφωνίας μεταξύ ΕΔΕΣ και Γερμανών πιστοποιείται από όλα τα μέλη της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής. Ο αρχηγός της Αποστολής, Κρίς Γουντχάουζ έχει αναιρέσει αυτές τις κατηγορίες:
«η μαρτυρία που παρουσίασε ο Άρης, για να αποδείξει ότι ο Ζέρβας είχε υπογράψει ανακωχή με τους Γερμανούς τον Οκτώβριο του 1943, ήταν ένα τηλεγράφημα από έναν αξιωματικό, διοικητή μεραρχίας του ΕΛΑΣ κοντά στην περιοχή του Ζέρβα. Αλλά ο Άρης είχε παρεξηγήσει την πληροφορία. Ο διοικητής της μεραρχίας ανέφερε τα εξής: Εκπρόσωποι του Ερυθρού Σταυρού του είπαν ότι είχαν πείσει μόλις τον στρατηγό Ζέρβα να υπογράψει ανακωχή δεκατεσσάρων ημερών με τους Γερμανούς και ότι είχε συμφωνήσει να κάνει το ίδιο. Το ότι ο Ζέρβας δεν το έκαμε, αποδείχνεται από δύο γεγονότα: πρώτον, ότι ένας Άγγλος αξιωματικός, που γνώριζε θαυμάσια τα ελληνικά, ήταν παρών σε όλη την διάρκεια της συνάντησης αυτής του Ζέρβα με τους εκπροσώπους του Ερυθρού Σταυρού, δεύτερον, ότι, λίγες μέρες μετά την συνάντηση αυτή, ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες σε διάρκεια και σκληρότητα μάχες που δόθηκαν μεταξύ Ζέρβα και Γερμανών. Κανένα από τα δύο αυτά γεγονότα, όμως, δεν εμπόδισε το Γενικό Αρχηγείο του ΕΛΑΣ να δώσει στη δημοσιότητα τη δική του εκδοχή, ούτε εμπόδισαν τον Άρη Βελουχιώτη να εξαπολύσει πλευρική επίθεση κατά του Ζέρβα, στο κορύφωμα της μάχης κατά των Γερμανών. Η μαρτυρία στην περίπτωση αυτή, επομένως, εκθέτει το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, όχι πάντως τον Ζέρβα».
Επίσης, αναφέρεται και στην επιστολή που του έδειξε ο Βελουχιώτης:
«Οι κρίσιμες λέξεις στα Ελληνικά ήταν: εδώσαμεν παρομοίαν υπόσχεσιν. Αυτό το κείμενο το έδειξαν μόνο σ’ εμένα, στις 12 Οκτωβρίου 1943, στο Περτούλι (Θεσσαλία). Κανένας άλλος εκτός από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν το ξαναείδε ποτέ, γι’ αυτό και σε κάθε συζήτηση για το περιεχόμενό του το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ λέει τα αντίθετα από αυτά που λέω εγώ. Είναι το μόνο ενοχοποιητικό ντοκουμέντο που παρουσίασε ποτέ ελληνικό κόμμα και για το οποίο γνωρίζω με βεβαιότητα ότι είναι γνήσιο. Οι Έλληνες, προκειμένου να εκθέσουν πολιτικούς αντιπάλους, δεν διστάζουν να παρουσιάσουν, ή τουλάχιστον να αποδεχθούν, πλαστές μαρτυρίες. Αυτό όμως δεν μπορεί να αληθεύει σ’ αυτή την περίπτωση, αφού εκείνοι που ενοχοποιούνται από το έγγραφο αυτό μου το έδειξαν τυχαία μόνοι τους»[26].
Ο Νίκολας Χάμμοντ, Βρετανός αξιωματικός σύνδεσμος με τον ΕΛΑΣ Μακεδονίας, χαρακτήρισε τις πληροφορίες αυτές που διαχέονταν μέσα από την εαμική προπαγάνδα (και που συνεχίζει να διαχέει η φιλοεαμική ιστοριογραφία) σαν «παραμύθι»[27].
Ο Ουίλιαμ Τζόρνταν είναι ακόμη πιο καταγγελτικός:
«Οι κομμουνιστές ισχυρίζονταν πως είχαν αποδείξεις ότι ο Ζέρβας είχε υπογράψει σύμφωνο με τους Γερμανούς να τους αφήση απερίσπαστους να χτυπήσουνε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Στην πραγματικότητα οι Γερμανοί είχαν στείλει μια πρεσβεία στο Ζέρβα και του είχανε προτείνει ανακωχή. Ο Ζέρβας, όπως ώφειλε, παρέπεμψε την υπόθεση σε μας, κι εμείς ζητήσαμε οδηγίες από το Κάιρο αν έπρεπε να συναντηθούμε με τους Γερμανούς με το σκοπό να επιτύχουμε την άνευ όρων παράδοσή τους. Η απάντηση ήτανε ν΄αγνοήσουμε ολότελα το γερμανικό διάβημα, γιατί υπήρχε κάθε λόγος να πιστεύεται πως έκρυβε κάποιο τέχνασμα.Ο Ζέρβας εξετέλεσε αμέσως τις διαταγές του Καίρου και ειδοποίησε τους Γερμανούς πως πεδίο συνεννοήσεων δεν υπήρχε μαζί τους. Τότε οι ίδιοι απεσταλμένοι των Γερμανών πήγανε σε μιά κομμουνιστική ταξιαρχία και ανακοινώσανε στο διοικητή της πως ο Ζέρβας είχε υπογράψει σύμφωνο μ΄αυτούς. Οι Γερμανοί προσθέσανε πως ήταν έτοιμοι ν΄αποκηρύξουνε το σύμφωνο αυτό – το φανταστικό – αν το ΕΑΜ υπέγραφε συνθήκη συμμαχίας με τη Γερμανική στρατιωτική διοίκηση. Χωρίς να ζητήση από τους Γερμανούς την παραμικρή απόδειξη πως ο Ζέρβας είχε υπογράψει σύμφωνο μαζί τους, ο διοικητής της κομμουνιστικής ταξιαρχίας υπέγραψε σύμφωνο με τους Γερμανούς. Έτσι, οι μόνοι Έλληνες που υπογράψανε ποτέ σύμφωνο στρατιωτικής συμπράξεως με τους Γερμανούς, είναι οι κομμουνιστές του Άρη Βελουχιώτη»[28].
 Πράγματι, η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Ηπείρου, την οποία η επιτροπή Μπίκελ επισκέφθηκε αμέσως μετά αφού έφυγε από το αρχηγείο του ΕΔΕΣ, συμφώνησε 15ήμερη ανακωχή με τους Γερμανούς. Ωστόσο πριν επιστρέψουμε στην ιστόρηση πρέπει να αναφέρουμε πως δεν είναι μόνο οι βρετανικές πηγές που αναιρούν τεκμηριωμένα τη δήθεν συμφωνία Ζέρβα – Γερμανών. Υπάρχουν και εαμικές πηγές που αναιρούν την παραπάνω κατηγορία. Ο Σόλωνας Γρηγοριάδης, φερειπείν, αρνείται την οποιαδήποτε συμφωνία ή συνεργασία μεταξύ του αρχηγού του ΕΔΕΣ και των Γερμανών. Την εποχή εκείνη κατείχε καίρια θέση στο Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ[29]. Θεωρεί ότι η άποψη της δήθεν συνεργασίας Ζέρβα-Γερμανών, υιοθετήθηκε από ορισμένα στελέχη του ΕΛΑΣ εξαιτίας της καχυποψίας της εποχής και της διασπαστικής γερμανικής πολιτικής. Γράφει συγκεκριμένα:
«Στο διευθυντή του 2ουγραφείου του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ Σεραφείμ Στρατίκη, είχα εκφράσει ενδοιασμούς αν υπάρχουν αποδείξεις ότι ο Ζέρβας πραγματικά συνεργαζόταν με τους Γερμανούς. – Εγώ όμως είμαι βέβαιος, μου απάντησε πως έχουν μεταξύ τους όχι απλώς συμφωνία αλλά μυστική συμμαχία…»[30]. Και καταλήγει στο συμπέρασμα:
«Δεν μπορούμε συνεπώς σήμερα να πάρουμε στα σοβαρά τις κατηγορίες κατά του ΕΔΕΣ που υπήκουε στον Ζέρβα για συνεργασία με τους Γερμανούς, διότι εκτός του ότι κλονίζονται όπως βλέπουμε απ’ την κριτική έρευνα, έρχονται σε σύγκρουση με την πραγματική γερμανική πολιτική στην Ελλάδα. Τα απόρρητα έγγραφα της ομάδας στρατιών F και της ομάδας στρατιών Ε που δημοσιεύσαμε αποκαλύπτουν ξεκάθαρα ότι η γερμανική διοίκηση δεν ενδιαφερόταν υπέρ της μιας ή της άλλης ελληνικής παράταξης, ούτε απέβλεπε να προστατέψει την Ελλάδα από τον μπολσεβικισμό. Το μόνο που την ενδιέφερε ήταν ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ να αλληλοεξοντώνονταν. Ώστε δεν είχαν κανένα λόγο να συνεργάζονται με μόνη την παράταξη του αγωνιστικού ΕΔΕΣ[31][…] Στο κάτω – κάτω της γραφής πως είναι δυνατό να υπήρχε συνεργασία Γερμανών και ΕΔΕΣ στα βουνά, όταν οι γερμανικές επιθέσεις στράφηκαν με την ίδια βιαιότητα και κατά των δυνάμεων του Ζέρβα – όπως θα δούμε –  που τις χτύπησαν βιαιότατα;»[32].
Ένα άλλο ηγετικό και ιδρυτικό στέλεχος του ΕΑΜ, ο Διονύσης Μπενετάτος είναι περισσότερο καταγγελτικός απέναντι στην πολιτική της ίδιας του της οργάνωσης:
«Εθνικό ολίσθημα του Άρη, υπήρξε η επίθεση του ΕΛΑΣ εναντίον του Ζέρβα τον Οκτώβριο του 1943. Το ολίσθημα του Άρη εγγίζει τα όρια της προδοσίας. Ενήργησε επίθεση εναντίον του Ζέρβα ταυτόχρονα με τους Γερμανούς. Πάνω από τα κεφάλια των ανταρτών των ΕΟΕΑ διασταυρώνονταν τα πυρά του Άρη με τα πυρά των Γερμανών. Η σελίδα αυτή της Ιστορίας του ΕΛΑΣ είναι βρώμικη, όπως βρώμικες ήταν και οι κατηγορίες κατά του Ζέρβα, εκείνη την εποχή, για να δικαιολογήσουν την συνεργασία Ελασιτών και Γερμανών»[33].
Τελειώνοντας, αξίζει να παραθέσουμε και την μαρτυρία του Οργανωτικού Γραμματέα του ΕΑΜ Ηπείρου, Θωμά Δρίτσα: «… και χάρηκα ιδιαίτερα γιατί σαν οργανωτικός γραμματέας του ΕΑΜ Ηπείρου, που συνεργάστηκα και στην παρανομία και κατά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων με τον αείμνηστον υπαρχηγό του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου και την Επιτροπή του ΕΔΕΣ Ηπείρου, είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω πως πέρα από τη λάσπη που μείς δεν διστάζαμε τότε να ρίχνουμε κατά των πολιτικών αντιπάλων μας, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν είχαμε για την περιβόητη εκείνη συνεργασία του Ζέρβα με τους Γερμανούς και τις συντονισμένες δήθεν πολεμικές επιχειρήσεις τους κατά του ΕΛΑΣ Ηπείρου…»[34].
Τα αρχεία του ΕΛΑΣ είναι επίσης ξεκάθαρα. Ο Άρης Βελουχιώτης στη Γενική Έκθεσή του προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ (βλ. εδώ), δεν αναφέρει πουθενά συνεργασία ή κοινή επιχείρηση ΕΔΕΣ-Γερμανών, αντιθέτως αναφέρει ότι οι γερμανικές δυνάμεις χτυπούσαν πολλές φορές ταυτόχρονα με τον ΕΛΑΣ, τον ΕΔΕΣ. Επίσης, Ο Θόδωρος Μακρίδης στην Μυστική Έκθεσή του κάνει λόγο για «διασκορπισθέντα-διαλυθέντα υπό των γερμανικών φαλάγγων τμήματα του ΕΔΕΣ» και όχι για συνεργασία ΕΔΕΣ-Γερμανών[35]! Μάλιστα, πρέπει να αναφερθεί πως ο εμφύλιος που εξαπέλυσε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, προκάλεσε αντιδράσεις και μέσα στους κόλπους του. Χαρακτηριστική περίπτωση, ο στρατηγός Δημάρατος που καταδίκασε τη συμπεριφορά του ΕΛΑΣ και παραιτήθηκε, επειδή σκοπός του δεν ήταν να επιτίθεται σε Έλληνες αλλά σε Γερμανούς…(*) 
Η φιλοεαμική ιστοριογραφία, πολλές φορές αποσιωπά μαρτυρίες σαν αυτές. Παρουσιάζει έτσι μονόπλευρα και αλλοιωμένα τις δικές τις απόψεις. Υπάρχουν και ερευνητές που ενώ έχουν παραδεχθεί τις κατά περιόδους συμφωνίες του ΕΛΑΣ με τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής, προσπαθούν είτε να μειώσουν τη σημασία τους και κατ’ επέκταση να τις αποσιωπήσουν με στόχο να ξεχαστούν, είτε να τις δικαιολογήσουν επειδή αυτό τους συμφέρει[36].
Επιστρέφοντας στην ιστόρηση των γεγονότων, η αντιπροσωπεία του Μπίκελ μετά την άρνηση των προτάσεών της από τον Ζέρβα και το ΣΜΑ, επισκέφθηκε το αρχηγείο του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Η αναφορά της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ προς τα τμήματά της ανέφερε στις 6 Οκτωβρίου 1943:
«Μέχρι νεωτέρας διαταγής παύσατε πάσαν ενέργειαν εναντίον Γερμανών είτε εις τας οδούς είτε εις την ύπαιθρον έστω και μεμονωμένα. Πλήν της περιπτώσεως επιθέσεως εκ μέρους των Γερμανών. Να ειδοποιηθώσι σχετικώς δια του ταχυτέρου μέσου άπαντα τα τμήματα υμών και το εφ ΕΛΑΣ περιοχής προς πρόληψιν ενεργειών εκ μέρους του. Η παρούσα εκτελεσθή πιστώς εκ παραλλήλου όμως να μην χαλαρωθώσι τα μέτρα ασφαλέιας σας. Τα ανωτέρω μέτρα λαμβάνονται καθ’ όσον οι Γερμανοί επρότειναν επαφήν με εκπροσώπους ανταρτικών δυνάμεων ίνα προτείνουν όρους παύσεως ενεργειών εναντίον αμάχου πληθυσμού και ανταρτών, υπό τον όρον ελευθερίας οδικών συγκοινωνιών και παύσεως ενεργειών ανταρτών εναντίον τους. Διά νεωτέρας μας διαταγής θα σας γνωστοποιήσωμεν αποτελέσματα συναντήσεώς μας».
Συγχρόνως κοινοποιεί την υπ’ αριθμόν πρωτοκόλλου 292 αναφορά της προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, υπό τύπο αναφοράς. Η λήψη της αναφοράς καταχωρήθηκε στο Γ.Σ. του ΕΛΑΣ με ημερομηνία 10 Οκτωβρίου και ανέφερε μεταξύ άλλων:
«Ημείς υπεσχέθημεν μέχρι 14ης τρέχοντος να σταματήσωμε κάθε εχθρικήν ενέργειαν εναντίον των Γερμανών με την ανάληψιν εκ μέρους των της υποχρεώσεως να παύσουν τα αντίποινα εις βάρος του πληθυσμού και κάθε ενέργειαν εναντίον μας. Επίσης υπεσχέθημεν και τη συνάντηση μετά του Γερμανού Αξ/κού την 14 τρέχοντος με την προυπόθεση ότι μέχρι της ημέρας εκείνης θα έχομεν λάβει τας οδηγίας σας. Ομοίαν υπόσχεσιν έδωσε και η οργάνωσις του ΕΔΕΣ. Η επιτροπή της πόλεως των Ιωαννίνων μας εξέθεσε με τα μελανώτερα χρώματα τας αφαντάστους αγριότητας και την έκταση των καταστροφών αίτινες εγένοντο εις βάρος του αμάχου πληθυσμού των περιοχών των ευρισκομένων πέριξ των οδών και πόλεων εφ’ ολοκλήρου της Ηπείρου, και αίτινες είναι ανώτεροι πάσης περιγραφής, σημειωτέον ότι εις τας εκτελέσεις και τα παντός είδους κακουργήματα και λεηλασίες πρωτοστατούν Αλβανοί εκ Τσαμουριάς εις τας περιοχάς Φαναρίου Φιλιατών Ηγουμενίτσας, και αν εξακολουθήσουν θα ερημωθή τελείως η Ήπειρος. Υποβάλλει θερμήν παράκλησιν να εξετασθή το ζήτημα τούτο μετά της μεγαλυτέρας ευμενείας και διά την από της καλής του πλευράς καθ’ όσον σήμερον ευρίσκεται εις την ύπαιθρον πληθυσμός (80.000) ογδόντα χιλιάδων ατόμων και πλέον άστεγος… άνευ ουδενός ρουχισμού και μέσων διατροφής…».
Η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Ηπείρου, σύμφωνα με την αναφορά της συμφώνησε για προσωρινή ανακωχή με την αντιπροσωπεία υπό τον Μπίκελ παρά την ενημέρωσή της από τον Κομνηνό Πυρομάγλου για την απάντηση του ΕΔΕΣ και τις διαταγές του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής[37]. Στο συνέδριο του Λιβάνου μάλιστα, ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ, μπροστά στην αντιπροσωπεία του ΕΛΑΣ (υπό τον Σαράφη) και χωρίς την αντίδρασή της, ήταν καταγγελτικός για τη στάση  του ΕΛΑΣ:
«Εις τον κ. Πίσπιρην Διοικητήν της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, ετηλεφώνησα την απάντησίν μας εις την Επιτροπήν και συνεφωνήσαμεν. Ο Ταγματάρχης Πίσπιρης όμως μετά του Καπετάνιου της Μεραρχίας του και του Πολιτικού Καθοδηγητού, υπέγραψαν ανακωχήν μετά των Γερμανών. Ανακωχήν μετά των Γερμανών και των Τουρκαλβανών, διά να έχουν ελεύθερα τα χέρια να μας κτυπήσουν. Τούτο διευκόλυνε και τους Γερμανούς, οι οποίοι ήρχισαν ταυτοχρόνως μετά του ΕΛΑΣ την επίθεσίν των εναντίον μας. Έγινε, υπεγράφη η ανακωχή με τους Γερμανούς υπό της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ εν γνώσει του Γεν. Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Ασφαλώς ναι. Διότι όταν την επαύριον δια κρυπτογραφικού τηλεγραφήματος ή περί ής πρόκειται Μεραρχία ανέφερεν τούτο, το Γεν. Στρατηγείον ΕΛΑΣ, όχι μόνον δεν αντέδρασεν, αλλά και εδέχθη πλήρως την κατάστασιν και συνειργάσθη κατά ένα τρόπο με τους Γερμανούς. Την 10ην Οκτωβρίου 1943 κατέπαυσαν αι εχθροπραξίαι μεταξύ ΕΛΑΣ αφ’ ενός και Γερμανών και Τουρκαλβανών αφ’ ετέρου. Όλα τα στοιχεία περί της ανακωχής ταύτης είναι κατατεθειμένα εις το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. Διαταγές, πρωτόκολλα και τηλεγραφήματα, αποδεικνύοντα την προδοτικήν ταύτην πράξιν, είναι κατατεθειμένα. Έτσι καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας συκοφαντεί, ότι συνεργαζόμεθα με τους Γερμανούς, αυτό υπογράφει ανακωχήν. Καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας επιτίθεται, η επίθεσίς του συγχρονίζεται με την επίθεσιν των Γερμανών. Την σκοτεινήν αυτήν ιστορίαν θα την μάθει εις όλας της τα λεπτομερείας ο Ελληνικός λαός. Θα χυθή πλήρες φώς και τότε θα αποδειχθή ποιοί είναι οι προδόται»[38]
Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ, Κομνηνός Πυρομάγλου.
Η φράση επομένως της αναφοράς της 8ης Μεραρχίας προς το Γ.Σ. του ΕΛΑΣ, «Ομοίαν υπόσχεσιν έδωσε και η οργάνωσις του ΕΔΕΣ» μπορεί να εξηγηθεί με δύο ερμηνείες. Ή ήταν συνειδητό ψέμα από τους εκπροσώπους της μεραρχίας του ΕΛΑΣ[39]ή η αντιπροσωπεία του Μπίκελ καταχράστηκε την εμπιστοσύνη του ΕΛΑΣ λέγοντας ψέματα πως και ο ΕΔΕΣ συμφώνησε τα ίδια[40].
Όπως και να ‘χει, έδωσε και την μεγάλη ευκαιρία στον Άρη Βελουχιώτη να εξαπολύσει τον εμφύλιο πόλεμο με στόχο την κατάληψη της εξουσίας[41]. Είχαν προηγηθεί μικροσυμπλοκές μεταξύ ομάδων του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ που ξέσπασαν την 7η Οκτωβρίου, από αυτές που συνέβαιναν συχνά μέχρι τότε μεταξύ των δύο οργανώσεων[42]. Η αριστερά υποστήριξε ότι αυτές οι μικροπροστριβές αποτέλεσαν τον λόγο που ο ΕΛΑΣ εξαπέλυσε τον εμφύλιο πόλεμο, καθότι ερμηνεύθηκαν από το Γ.Σ. του ΕΛΑΣ ως προμελετημένες ενέργειες. Η άποψη αυτή ωστόσο, σήμερα δεν ευσταθεί για πολλούς λόγους[43]. Ο πραγματικός λόγος ήταν η άποψη (όλων των οργανώσεων) ότι οι Γερμανοί ετοιμάζονται για αποχώρηση. Ο ΕΛΑΣ έχοντας τον οπλισμό της Πινερόλο ήταν πανίσχυρος, επιπλέον δεν πρέπει να ξεχνάμε και τα αποτελέσματα των εκλογών του Αυγούστου – Σεπτεμβρίου 1943, που δεν ήταν ικανοποιητικά για τον ΕΛΑΣ ακόμα και στις περιοχές που ήλεγχε απόλυτα.
Φάνταζε ως η ιδανικότερη ευκαιρία οι ασήμαντες οικογενειακές μικροδιαφορές της 6ης Οκτωβρίου και εξαιρετική αφορμή η προπαγάνδα για την δήθεν συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών. Αυτό παρουσιάστηκε σαν το άλλοθι του Άρη Βελουχιώτη, προπαγανδίζοντας στον αγροτικό πληθυσμό ότι οι Βρετανοί διέταξαν τον ΕΛΑΣ να επιτεθεί στον Ζέρβα και στις άλλες μη κομουνιστικές οργανώσεις ανά την Ελλάδα, επειδή συνεργάζονταν με τους Γερμανούς[44]! Η άποψη αυτή για τον λόγο και τον σκοπό που ξεκίνησε ο ΕΛΑΣ τον εμφύλιο, δεν αποτελεί άποψη μή κομουνιστική ή και αντικομουνιστική. Ο Έκτορας ή Θόδωρος Μακρίδης γράφει στην έκθεσή του:
«Ο αγών κατά του ΕΔΕΣ απεφασίσθη, εν απουσία εις Μακεδονίαν του στρατιωτικού Αρχηγού υποστρατήγου Σαράφη, υπό των σ. Αθ. Κλάρα και Α. Τζήμα την 9ην Οκτωβρίου, με αφορμήν τη σύλληψιν του σ. Σίμου υπό του ΕΔΕΣ και την κήρυξιν του στρατιωτικού νόμου εις την περιοχήν Μετσόβου υπό του συνταγματάρχου Νταούλη. Διότι, το μέν Γεν. Στρατηγείον εν τω συνόλω του (εις τα 3 δεκαήμερα δελτία του πληροφοριών Οκτωβρίου 1943 σωζόμενα εις το αποκρυβέν αρχείον του Γ.Σ.) ηρμήνευσεν την εκ. Ν. προς Β. κίνησιν των γερμανικών φαλάγγων ως εκκένωσιν της Ελλάδος, παρά της αντιθέτου οδηγίας της Κ.Ε. Ο δε σ. Αθανάσιος Κλάρας, διότι ενόμισεν ότι δύναται να επιτύχη την υφαρπαγήν του Γ.Α. του ΕΔΕΣ και του προσώπου του Ν. Ζέρβα διά του εις Τζουμέρκα 3/40 Συντάγματος, κατά τρόπον όν είχεν καθορίσει μετά του υπολ/γού Μαλτέζου (Τζουμερκιώτη) καπετάνιου του 3/40 Συν/τος κατά Ιούλιον 1943 (κατά συννημένην έκθεσιν Ν. Παπασταματιάδη). 2) Η ανάληψις του αγώνος κατά του ΕΔΕΣ ενεκρίθη υπό του σ. Γ. Σιάντου εις τας 10-10-43 με τηλεφώνημά του, αποσταλέν εκ Μαυρολιθαρίου εις Περτούλι, έδραν του Γ.Σ (κατά την συννημένην έκθεσιν Ν. Παπασταματιάδη)»[45].
Μέσα σ’ αυτό το περίεργο κλίμα, αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον Μητροπολίτη Άρτας φτάνει στις 11 Οκτωβρίου στο αρχηγείο του Ναπολέοντα Ζέρβα, με στόχο να πείσει τον ίδιο να δεχτεί τις προτάσεις των Γερμανών (προς όφελος του άμαχου πληθυσμού) που στο μεταξύ θα έστελναν ξανά αντιπροσώπους τους[46]. Πράγματι, το βράδυ της ίδιας ημέρας οι Γερμανοί προτείνουν συνάντηση με αντιπροσώπους του ΕΔΕΣ για σύναψη ανακωχής[47]. Ο Ζέρβας τηλεγραφεί και ενημερώνει το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, όπως πάντα έκανε:
«Αρχηγός Γερμανικού Στρατού Ηπείρου, Στρατηγός Λάνς, ειδοποίησεν ότι επιθυμεί αποστείλη Αρχηγόν Επιτελείου του Συνταγματάρχιν Μπίελ και Αρχηγόν Γκεστάπο Ρούντφοκ ίνα μεταδώσουν εις ημάς γνώμας Ανωτάτης Στρατιωτικής Γερμανικής Διοικήσεως περί συνάψεως ανακωχής Στόπ. Προσθέτει ότι ανωτέρω πρότασις γίνεται κατόπιν εξουσιοδοτήσεως παρά της Ανωτάτης Γερμανικής Διοικήσεως Βερολίνου Στόπ. Ζητεί αντιπρόσωποι μας συνατηθούν μετ’ αυτών εις τόπον τον οποίον να ορίσωμεν ημείς εγγύς της Δημοσίας Οδού Άρτης – Ιωαννίνων Στόπ. Απήντησα ότι αναφέρω Γενικόν Στρατηγείον Μέσης Ανατολής ίνα τούτο διατάξη σχετικώς Στόπ. Πληροφορίαι βάσιμαι  φέρουν Γερμανούς αποφασισμένους αποχωρήσουν Ελλάδος Στόπ.  Αναφέρω προσθέτως ότι λόγω γενικής επιθέσεως του ΕΑΜ εναντίον μας αναγκάζομαι αποσύρω τμήματά μου από προφυλακάς, ίνα αντικρούσω προδοτικήν προσπάθειαν Εαμιτών Στόπ.- Από της δεκάτης τετάρτης Οκτωβρίου δεν θα έχω προφυλακάς με Γερμανούς καθ’ όσον ΕΑΜ με συγκεντρωμένας δυνάμεις του βαδίζει εναντίον μας Στόπ.- Τμήματά μου Θεσσαλίας αγωνίζονται σκληρά κατά ΕΑΜ Στόπ.- Δεν φαίνεται άσχετος η Γενική του ΕΑΜ επίθεσις εναντίον μας με την απόφασιν αποχωρήσεως Γερμανών Στόπ.- ΕΑΜ επιχειρεί γίνη κύριον Ελλάδος διά των όπλων πρό της αποβάσεως Συμμαχικών Στρατευμάτων εις Ελλάδα Στόπ.- Πρό τοιαύτης καταστάσεως διμετώπου πολέμου κατά Γερμανών και Εαμιτών παρακαλώ διατάξατε αμέσως, ό,τι νομίζεται καλόν πράξω Στόπ.- Υποβάλλω γνώμην παρελκύσω πρότασιν περί ανακωχής Γερμανών Στόπ.- Πρός τούτο δύναμαι αποστείλω δύο Αξιωματικούς Επιτελείου μου συναντηθούν μετά δύο Γερμανών απεσταλμένων Στόπ.- Τοιτουτρόπως θα ακούσωμεν από στόματος Γερμανών τί ζητούσιν και αντιληφθώμεν αυτοπροσώπως προθέσεις των Στόπ.- Καταλλήλους Αξιωματικούς προς τούτο έχομεν Στόπ».
Η απάντηση από το ΣΜΑ ήταν αρνητική. Στις 13 Οκτωβρίου, το τηλεγράφημα-απάντηση προς τον Θέμη Μαρίνο έκανε λόγο για πιθανό τέχνασμα των Γερμανών, ενώ έδινε συγχαρητήρια στον Ζέρβα για τις επιχειρήσεις του ενάντια στους κατακτητές: «Επ’ ουδενί λόγω είμεθα διατεθειμένοι να συζητήσωμεν ανακωχήν μεταξύ Ανταρτών και Γερμανών Στόπ.- Δυνατοί όροι μόνον άνευ όρων παράδοσις και δεν πρέπει να λάβη χώραν η συνάντησις με Συντ/ρχην BIEL Στόπ.- Εάν πληροφορία αυτή ακριβής, και δεν δυνάμεθα να ισχυρισθώμεν ότι τας θεωρούμεν ανακριβείς, ότι Γερμανοί σκέπτονται αποσυρθώσι εξ Ελλάδος, εξακολουθήσατε παρενοχλούντες αυτούς κατά τον εντονώτερον δυνατόν τρόπον και καταστήσατε τας δυνάμεις των ανικάνους προς περαιτέρω στρατιωτικάς ενεργείας εις άλλα μέτωπα Στόπ.- Συγχαρητήρια διά λαμπρά αποτελέσματα των τελευταίων σας ενεργειών αίτινες φαίνεται ότι έσχον τα αποτελέσματά  των».
Το συγχαρητήριο τηλεγράφημα από το ΣΜΑ προς τον Ζέρβα.
Οι Σύμμαχοι απάντησαν στον αρχηγό του ΕΔΕΣ σχετικά με την συνάντηση, όχι όμως και για το διμέτωπο που ετοιμαζόταν να αντιμετωπίσει ο ΕΔΕΣ[48]. Αποφασίζει να απαντήσει και να ενημερώσει την ίδια ημέρα το Στρατηγείο γράφοντας μεταξύ άλλων:
«Εις απάντησιν τηλεγραφικής διαταγής σας περί μη συναντήσεως με Γερμανόν Επιτελάρχην Biel, αναφέρω ότι δεν θα λάβη χώραν STOP. Πρότασίς σας παραδόσεως Γερμανών άνευ όρων θα διαβιβασθή καταλλήλως STOP. Κατά καθήκον προσθέτω ότι από της 7ης Οκτωβρίου ΕΑΜ επετέθη αιφνιδιαστικώς εναντίον μας εις Ζαγόρι κ’ Μέτσοβον STOP. Από 9η Οκτωβρίου η επίθεσις εναντίον μας εγενικεύθη STOP. Είμεθα βέβαιοι ότι οι Γερμανοί θα έχουν ήδη πληροφορηθή επίθεσιν ΕΑΜ STOP. Αναφέρω τούτο ζητώ από Στρατηγείο Μέσης Ανατολής να έχη υπόψιν του το εξής STOP. Μετά την απόρριψιν προτάσεως Γερμανών περί συναντήσεως ούτοι ασφαλώς θα στραφούν εναντίον μας STOP. Τοιουτοτρόπως είμαι αναγκασμένος να πολεμήσω εναντίον Γερμανών κ’ ΕΑΜ STOP… Υποβάλλω την παράκλησιν το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής να χρησιμοποιήση όσα μέσα έχει κ’ την διάθεσίν του ίνα σταματήση η επίθεσις του ΕΑΜ STOP. Ανάγκη ενεργήσετε αμέσως ώστε όταν δεχθώ επίθεσιν των Γερμανών να μην έχω κ’ το ΕΑΜ αντιμέτωπόν μου STOP. Δώσατέ μου τα μέσα ίνα ευρεθώ εις πλεονεκτικήν θέσιν απέναντι εις των δύο εχθρών κ’ είστε βέβαιοι ότι θα εκτελέσω την δυσκολοτέραν αποστολήν ην οποία ηθέλατε μοι αναθέσει STOP… Πιστεύω ότι κατά το σύνολον ο στρατός του ΕΑΜ δεν επιθυμεί τον εμφύλιον σπαραγμόν STOP… Τον στρατόν του ΕΑΜ παρέσυρεν εις την αντεθνικήν ταύτην ενέργειαν οι αρχηγοί του Σαράφης, Κλάρας ή Άρης και Τζήμας ή Σαμαρινιώτης STOP. Αναμένομεν τάχιστα απάντησίν σας».
Απάντηση από τους Βρετανούς δεν έφτασε ποτέ. Οι Γερμανοί επέμεναν για συνάντηση. Ο Ζέρβας, στέλνει τον λοχαγό Γαλάνη στη συνάντηση,μετά από συνεννόηση με τον Θέμη Μαρίνο[49]. Βεβαίως ο σκοπός της αποστολής του Γαλάνη έχει προκαθορισμένο σκοπό. Αφ΄ενός να γλιτώσει όσο μπορεί μία ταυτόχρονη επίθεση των Γερμανών με τον ΕΛΑΣ, ώστε να μην έχει δύο επιτιθέμενους εχθρούς να αντιμετωπίσει, μέσω της γνωστής τακτικής της παρελκύσεως[50] και αφ΄ετέρου, να μεταβιβάσει αμέσως ή εμμέσως προς τους Γερμανούς την διαταγμένη από το ΣΜΑ «άνευ όρων παράδοση» των Γερμανών[51]. Όπως και να χει, στις 18 του μηνός επιστρέφει ο λοχαγός Γαλάνης αναφέροντας πως οι Γερμανοί απεσταλμένοι «απαξίωσαν έστω και και ν΄απαντήσουν» στην πρόταση για «άνευ όρων παράδοσή» τους[52]
Η στάση του ΕΛΑΣ την ίδια στιγμή είναι αμφιλεγόμενη. Είδαμε παραπάνω τις αναφορές της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου (της 6/10 και της 10/10). Η πλευρά του ΕΑΜ ανέφερε ότι μετά την αναφορά της 10ηςΟκτωβρίου, το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ επενέβη και ματαίωσε τη συνεργασία με τους Γερμανούς. Η άποψη αυτή καταρρίπτεται όμως από έγγραφα του ΕΛΑΣ. Οι επαφές συνεχίστηκαν μεταξύ ΕΛΑΣ Ηπείρου και Γερμανών. Αυτό προκύπτει αναντίρρητα από την επιστολή προς τον δήμαρχο Ιωαννίνων Βλαχλείδη «Κύριε Δήμαρχε, έχομεν την τιμήν να σας γνωρίσωμεν ότι δια τεχνικούς λόγους δεν καθίσταται δυνατή η άφιξις αντιπροσώπου του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ την συμφωνηθείσαν ημερομηνίαν (σ.σ εννοεί την 14/10). Παρακαλούμεν, ν’ αναβληθή η συνάντησις μετά του Γερμανού αντιπροσώπου δια την 20 τρέχοντος μέχρι της οποίας αναλαμβάνομεν την υποχρέωσιν της αποχής από πάσης ενεργείας εναντίον των Γερμανών υπό τους όρους ότι και οι Γερμανοί δεν θα κινηθώσιν, εναντίον των ανταρτών και δεν θα προβώσιν εις βιαιότητες εναντίον του αμάχου πληθυσμού. Χώρον συναντήσεως ορίζομεν το χωρίον Αρδομίτσα. Παρακαλούμεν να μας γνωρίσετε λήψιν του παρόντος μέσω τμημάτων ΕΛΑΣ Δρίσκου/ Διοίκηση VIII Μεραρχίας ΕΛΑΣ/ Α. ΠΙΣΠΙΡΗΣ – Ι. ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ».
Η γνησιότητα της επιστολής τεκμηριώνεται και από την αναφορά της 8ης Μεραρχίας προς τα τμήματά της, την επομένη 13ηΟκτωβρίου: «…  Εζητήθη από Γερμανούς εκ μέρους μας παράτασις εκεχειρίας μέχρις 20ης τρέχοντος μέχρι της οποίας δεν θα προβήτε εις ουδεμίαν επιθετικήν ενέργειαν κατ’ αυτών. Ανεξακρίβωτοι πληροφορίαι φέρουν συλληφθέντα Στρατηγόν Νάσσην, ευρισκόμενον μόνον καθ’ οδόν δι’ υπηρεσίαν προ της ενάρξεως της εκκαθαρίσεως». Ο ΕΛΑΣ Ηπείρου λοιπόν συμφώνησε για μία ανακωχή-εκεχειρία με τις Γερμανικές δυνάμεις. Αν ο σκοπός του ήταν να σώσει τον άμαχο πληθυσμό από τις εν ψυχρώ εκτελέσεις των Γερμανών, η πράξη του θα ήταν οπωσδήποτε λογική. Οι ηγέτες του ΕΛΑΣ ωστόσο, χρησιμοποίησαν την ανακωχή αυτή για να χτυπήσουν τον ΕΔΕΣ και να τον αφανίσουν[53]. Ο Χάιντς Ρίχτερ έγραψε πως για όλη την διάρκεια του εμφυλίου «ο ΕΛΑΣ από το μεγάλο μίσος για τον Ζέρβα άρχισε να ξεχνάει ακόμα και τους Γερμανούς. Ο Ζέρβας έγινε για τον ΕΛΑΣ ο υπ΄αριθμόν ένα εχθρός»[54]. Απόρροια αυτού, ήταν ο ΕΔΕΣ να μάχεται πολλές φορές ταυτόχρονα με Γερμανούς και Ελασίτες[55]. Ο ΕΛΑΣ, πίστευε ότι θα χρειαζόταν μόλις 3-4 μέρες για να αφανίσει τον ΕΔΕΣ, από την στιγμή που θα είχε εξασφαλισμένα τα νώτα του από τους Γερμανούς[56]. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη, γι΄αυτό αποφασίσθηκε να υπάρξει μια συνέχιση της ανακωχής μέχρι την 20η Οκτωβρίου. Οι αρχικές επιτυχίες του ΕΛΑΣ έναντι του ΕΔΕΣ, σταμάτησαν στις 16 Οκτωβρίου που οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ ξεκίνησαν αντεπίθεση. Μέχρι τις 24 Οκτωβρίου ο ΕΔΕΣ είχε ανταπεξέλθει νικηφόρα απέναντι στις δυνάμεις της Βέρμαχτ και του Άρη Βελουχιώτη. Ο Θέμης Μαρίνος υποστήριξε πως εάν δεν επενέβαιναν οι Γερμανοί ο ΕΛΑΣ θα είχε υποστεί μεγαλύτερη ήττα[57]. Αυτό ισχύει αν αναλογιστεί κανείς πως μετά την αντεπίθεση του ΕΔΕΣ από τις 16 Οκτωβρίου, διελύθη εξ ολοκλήρου το 3/40 Σύνταγμα του ΕΛΑΣ υπό τον Τζουμερκιώτη και οι άνδρες του συνελήφθησαν. Τελικώς, έπειτα από συμφωνία του Ζέρβα με τους αιχμαλώτους του 3/40 Συντάγματος του ΕΛΑΣ, ότι θα πολεμούσαν στο πλευρό του τις δυνάμεις κατοχής, αφέθηκαν ελεύθεροι[58]. Η συμφωνία δεν τηρήθηκε από την μεριά του ΕΛΑΣ.
Η αλήθεια είναι πως ο αρχηγός του ΕΔΕΣ προσπάθησε αρκετές φορές να πείσει την ηγεσία του ΕΛΑΣ και τον Άρη Βελουχιώτη να κάνουν ανακωχή και να στραφούν από κοινού κατά των Γερμανών[59]. Ο ΕΛΑΣ όμως είχε λανθασμένα θέσει σε προτεραιότητα την εξόντωση του ΕΔΕΣ[60]. Η στάση της Βρετανικής Αποστολής αλλά και του Στρατηγείο Μέσης Ανατολής δεν ήταν διαφορετική. Προσπάθησαν να σταματήσουν τον εμφύλιο που εξαπέλυσε ο ΕΛΑΣ. Μέσω ραδιοφωνικών εκπομπών του Λονδίνου, ο αρχιστράτηγος Ουίλσον έκανε έκλησση προς τον ΕΛΑΣ να σταματήσει τον αδελφοκτόνο πόλεμο. Επειδή όμως ο ΕΛΑΣ δεν άφηνε να περνάνε ανεπιθύμητα μηνύματα στον ελληνικό λαό, ρίφθηκαν και προκηρύξεις της RAF προς τον «πολεμιστή του ΕΛΑΣ»: «…Μερικοί δήθεν Έλληνες πατριώτες βάλανε τους ιδιαίτερους πολιτικούς σκοπούς των πάνω απ΄τον ένα και μ’ονο σκοπό που σήμερα μπορεί να έχη ένας Έλληνας: ΝΑ ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΤΑΚΤΗΤΗ…». Ήταν σαφής υπαινιγμός κατά του ΕΛΑΣ.
Ο Κρις Γουντχάουζ μάλιστα ενημέρωσε το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ για τη δυσφορία του ΣΜΑ με επιστολή του:
«Το εν ΚΑΪΡΩ Γενικόν Αρχηγείον μου με διέταξεν να σας διαβιβάσω τα κάτωθι: Ζητούμεν εξ υμών να παύσετε τας εχθροπραξίας εναντίον του ΕΔΕΣ και άλλων ομάδων αμέσως. Δεν δυνάμεθα να σας τονίσωμεν περισσότερον ότι η τακτική σας βοηθεί τον ΄Αξονα και αδυνατίζει την πολεμικήν προσπάθειαν των Συμμάχων εναντίον του κοινού εχθρού, των Γερμανών.
΄Αμα τη παύσει των εχθροπραξιών, η Συμμ. Στρατ. Αποστολή θα προβή εις σύγκλησιν συσκέψεως προς διακανονισμόν της διενέξεως. Διά την ασφαλή μετάβασιν των αντιπροσώπων σας η Συμ. Στρατ. Αποστολή θα επιτύχη την εγγύησιν παρά του ΖΕΡΒΑ. Ζητούμεν την άμεσον εκ μέρους σας παραχώρησιν ομοίας ασφαλείας διά τον Ζέρβα ή τους αντιπροσώπους του ΕΔΕΣ, ίνα δυνηθούν και παρευρεθούν εις την σύσκεψιν» και ακολουθούσε στην ίδια επιστολή το μήνυμα του Έντυ Μάγιερς: «Προς όλους τους τιμίους ΄Ελληνας Αρχηγούς του ΕΑΜ και ΕΛΑΣ. Προσωπικόν προς τον ΚΡΙΣ διά τον ΒΑΣΙΛΗΝ εκ μέρους του Νο 164 της 31ης . Ενδιαφέρομαι σοβαρώς διά την κατάστασιν εντός της Ελλάδος – Ελληνικόν αίμα χύνεται χάρις εις πανούργον προπαγάνδαν ΄Αξονος και διότι μερικοί ΄Ελληνες Αρχηγοί ενεργούν δι’ εγωϊστικούς σκοπούς επί εσφαλμένων πληροφοριών και χωρίς αύται να εξελέγχωνται. Γνωρίζω επακριβώς ότι ο ΖΕΡΒΑΣ δις απέρριψε Γερμανικάς προτάσεις ανακωχής και συνεργασίας. Πρέπει να μοι έχετε εμπιστοσύνην. Τίμιοι αντάρται άλλων οργανώσεων διελύθησαν ή εκτυπήθησαν παρά του ΕΛΑΣ και ούτω βλάπτοντες την αντίστασιν κατά του εχθρού είς δε των αξιωματικών μου εφονεύθη παρά των ανταρτών του ΕΛΑΣ, άλλοι υπέστησαν προσβολάς. Αντιαγγλική προπαγάνδα χαράσεται εν Αθήναις εμπνεομένων παρά των Γερμανικών πηγών. Ελαχίστη αντίστασις προεβλήθη εις τον εχθρόν όταν κατελάμβανε την οδόν ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ – ΤΡΙΚΑΛΩΝ. Είμαι εξαιρετικά πικρώς απογοητευμένος. Βασίζομαι εφ’ υμών ως πάντοτε. Ο ΖΕΡΒΑΣ πολεμά τους Γερμανούς και τους πολεμά καλώς. Συστήσατε εις όλους τους πιστούς ΄Ελληνας να πολεμήσουν – κουράσατε τους Γερμανούς ακόμη σφοδρότερον ει δυνατόν αντί του ΖΕΡΒΑ – Τώρα είναι η στιγμή – Επιδιώξατε ταχείαν δίκην και εκτέλεσιν των υπευθύνων διά τον θάνατον του αξιωματικού μου – Σταματήσατε περαιτέρω προσβολάς κατά αξιωματικών μου – Δώσατε οπίσω τα όπλα εις τους αφοπλισθέντας παρά του ΕΛΑΣ – Μη δίδετε πίστιν εις ανακριβεις διαδόσεις – Μη λέγετε τίποτε όπως οι μεγάλοι Αρχηγοί πριν πεισθήτε ότι είναι αληθές – άλλως δεν δύναμαι να εξακολουθήσω την μεγάλην μου αποστολή της βοηθείας της Ελλάδος τώρα και εις το μέλλον – Μην επιτρέψητε εις όλους τους τίμιους ΄Ελληνας της ΕΑΜ και ΕΛΑΣ να προδοθούν ή απατηθούν διά του ψεύδους ή της εγωπαθείας – Τώρα είναι η στιγμή να κτυπηθούν οι Γερμανοί – Δεν θα προδώσω την εμπιστοσύνην όλων των τιμίων Ελλήνων προς εμέ – Η σιωπή δεν σημαίνει αδράνειαν – Ενθυμηθείτε τα καλύτερα μου λόγια προς υμάς στο Κάϊρο – Δεν εννοώ τας ενεργείας μερικών εκ των Αρχηγών σας – Είθε ο Θεός να σας οδηγήσει να διίδητε πού είναι το καθήκον σας και το καθήκον όλων των πιστών Ελλήνων κατά την κρίσιμον ταύτην στιγμήν – Φροντίσατε ώστε οι στρατιώται του ΕΛΑΣ εν Πελοποννήσω ακολουθήσουν το μέγα παράδειγμά σας – Θα διαβιβάσω κάθε διαταγήν εκ μέρους σας – Διά το συμφέρον της Ελλάδος σταματήσατε κάθε αιματοχυσίαν αμέσως – Μεθ’ όλων των οπαδών Ελλήνων τους οποίους μεγάλως θαυμάζω δύνασθε να το επιτύχητε – Κάμετέ το τώρα – Αύριον θα είναι πολύ αργά».
Το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, διακρίνονται μεταξύ άλλων οι Βελουχιώτης και Σαράφης.
Παρόλες αυτές τις ενέργειες η επιθετικότητα του ΕΛΑΣ δεν σταμάτησε. Την ίδια περίοδο οι Γερμανοί αποκρούονταν από τον Ζέρβα. Ο Άρης Βελουχιώτης διέταζε τις μονάδες του ΕΛΑΣ να μην επιτίθενται κατά των Γερμανών αλλά κατά του πρωταρχικού εχθρού, του ΕΔΕΣ: ««Ως υπεύθυνος διαχειριζόμενος το ζήτημα της εκκαθαρίσεως του ΕΔΕΣ, επί των υμετέρων ενεργειών έχω να παρατηρήσω: α) Πολιτικής και από στρατηγικής και τακτικής άποψης του πολέμου μας εναντίον του εσωτερικού ( Ζέρβας – αντίδραση) και εξωτερικού  ( Γερμανοί) εχθρού, η ενέργειά σας να αποσύρετε τις εναντίον του ΕΔΕΣ δυνάμεις για να συμπτύξετε και προβάλετε αντίσταση προς Μέτσοβον ενεργούντες Γερμανούς, είναι απολύτως εσφαλμένη και ασύμφορος. β) Κατά την γνώμη μου είναι χίλιες φορές προτιμότερο να διανοίξουν οι Γερμανοί την οδόν Ιωαννίνων – Μετσόβου – Καλαμπάκας, παρά να εξακολουθήσει υφιστάμενος ο ΕΔΕΣ, έστω για μια βδομάδα ακόμη. γ) Γι’ αυτό εντέλλομαι όπως άμα λήψει παρούσης διατάξητε αμέσως τον Καβαλάρη, απαλλασομένου του εφεδρικού και συμπληρουμένης της δυνάμεως του δια δυνάμεων ενεργού ΕΛΑΣ, ωστέ να έχει 300 άνδρας τουλάχιστον, να κινηθή ταχύτατα προς θέση Πλάκα και εκείθεν δράση εναντίον Εδεσιτών, λαμβάνων επαφήν με τα υμέτερα τμήματα και υπό τας διαταγάς μου, του λοιπού αποτελούσης της δυνάμεώς του μέρους του υπ’ εμέ ανεξαρτήτου εκκαθαριστικού συγκροτήματος. δ) Αναφέρατε δια του ιδίου συνδέσμου λήψιν παρούσης και έναρξιν εκτελέσεως»[61]. Από τις 24 Οκτωβρίου όμως, οι Γερμανοί εξαπέλυσαν νέο κύμα εκκαθαριστικών επιθέσεων με μεγαλύτερη σφοδρότητα. Οι δυνάμεις των οργανώσεων δοκιμάστηκαν. Ο ΕΛΑΣ αν και απέφευγε τις μάχες ταλαιπωρήθηκε και αυτός[62]. Ο ΕΔΕΣ με τη νέα αυτή επίθεση δοκιμάστηκε όσο ποτέ[63]. Οι δυνάμεις της Βέρμαχτ κατευθύνθηκαν προς το Βουργαρέλι, που βρίσκονταν το αρχηγείο του Ζέρβα με σκοπό την οριστική εξόντωσή του[64]. Οι αρχικές επιτυχίες του ΕΔΕΣ[65]δεν ξέφυγαν της προσοχής του αρχηγού των Συμμαχικών δυνάμεων, αρχιστράτηγου Ουίλσον, ο οποίος την 27η-28η Οκτωβρίου στέλνει συγχαρητήριο τηλεγράφημα προς τον Ζέρβα: «Σας είμεθα ευγνώμονες, δι΄αποφασιστικήν στάσιν ήν εξακολουθείτε να τηρήτε έναντι Γερμανών εις την περιοχήν σας, παρά τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον σας. ΣΤΟΠ. Καθηλώσατε μεγάλας δυνάμεις Γερμανών. ΣΤΟΠ. Αναγνωρίζομεν δυσκολίας σας και αναμένομεν να μας γνωρίσητε τας ανάγκας σας διά να σας ανεφοδιάσωμεν ευχαρίστως. ΣΤΟΠ».
Η κατάσταση όμως αλλάζει δραματικά από την 30η Οκτωβρίου. Οι Γερμανοί επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά κατά των ανταρτών. Ο Ναπολέων Ζέρβας γράφει: «…Πολλές σφαίρες και οβίδες έπεσαν κοντά μου. Η επίθεσις ήταν αιφνιδιαστική, ουδείς την ανέμενε. Μας επετέθησαν εξ όλων των μερών, μέτρα δεν είχαν ληφθή, λόγω δέ της επιθέσεως των εαμιτών εκ των Πηγών, όλοι οι άνδρες είχαν σταλεί προς το Τετράκωμο…Το κακό οφείλεται εις την άνευ προηγουμένου προδσίαν του ΕΑΜ»[66]. Ο διμέτωπος ομολογείται από όλα τα μέλη της Συμμαχικής Αποστολής που ήταν αυτόπτες μάρτυρες. Ο ΕΛΑΣ χτυπούσε ταυτόχρονα με τους Γερμανούς τον ΕΔΕΣ. Οι Γερμανοί με την σειρά τους έσφαζαν αμάχους και πυρπολούσαν όλα τα χωριά στο πέρασμά τους. Από την εκδικητική μανία τους δεν ξέφυγε ούτε το πρόχειρο νοσοκομείο του ΕΔΕΣ στην Αγία Κυριακή, εκτελέστηκαν όλοι οι τραυματίες καθώς και οι νοσοκόμες που σε γερμανικό έγγραφο αποκαλούνται…πόρνες[67]. Αποκορύφωμα αυτών των φρικτών γεγονότων υπήρξε η μάχη της Νεράιδας στις 31 Οκτωβρίου. Οι τραγικές στιγμές της Εθνικής Αντίστασης αντικατροπτίζονται στα γραφόμενα του υπασπιστή του Ζέρβα, Μιχάλη Μυριδάκη: «… Τα ξημερώματα της 31 Οκτωβρίου ευρέθησαν αι εθνικαί αυταί δυνάμεις περικυκλωμέναι και βαλλόμεναι πανταχόθεν από Γερμανούς και Ελασίτας. Από τας 6.30 το πρωί τα πυρά των δύο και συγχρόνως βαλλόντων εχθρών των εθνικών ομάδων πίπτουν διασταυρωνόμενα επ’ αυτών. Στιγμάς μαύρας, στιγμάς τραγικάς και φρικώδεις επέρασαν οι κακή τη μοίρα παρευρεθέντες τότε εκεί. Την εσπέραν τέλος της 31ης Οκτωβρίου, ο Ζέρβας, από δύναμιν 10.500 ανδρών, τους οποίους διέθετε πρό της συγκρούσεως, ευρίσκεται να έχη πλησίον του μόνον 79 αξιωματικούς και οπλίτας. Με την κατάστασιν αυτήν, ακολουθούν τον Ζέρβαν και περί τα 3.000 γυναικόπαιδα και περί τους 800 Ιταλοί»[68]. Οι ταυτόχρονες επιθέσεις ΕΛΑΣ-Γερμανών έφτασαν τον ΕΔΕΣ κυριολεκτικά ένα βήμα πριν την διάλυση:  «Οι Γερμανοί αρχίζουν την 9ην ώρα να ανέρχωνται προς τον Προφήτη Ηλία. Διατάσσω να βαστάξουν μέχρι τέλους. Βάλλουν με όλμους. Οι εαμίτες πυροβολούν στο χωριό. Δύο φορές οι σφαίρες έπεσαν πλάι μου.[…] Τα πυρά των εαμιτών καθίστανται ισχυρότερα. Οι πυροβολισμοί πυκνούνται, βάλλουν τους αναχωρούντας. Οι Γερμανοί εξακολουθούν βολήν όλμων προς Νεράιδαν»[69]
Το Νοέμβριο η κατάσταση δεν άλλαξε. Οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ αφού απέφυγαν την οριστική διάλυση, αναδιοργανώνονταν. Την 1η Νοέμβρη ο Έντυ Μάγιερς στέλνει νέο ραδιοτηλεγράφημα προς τον Ζέρβα: «Παρακαλώ διαβιβάσατε εις τους συμπολεμιστάς σας τον εξαιρετικόν θαυμασμόν διά τους προσφάτους σας άθλους κατά των Γερμανών. Υμέτερον παράδειγμα θέλει εμπνεύσει όλους τους πειθαρχικούς οι οποίοι μάχονται και θέλουν να μάχονται υπέρ της Ελλάδος, των Ηνωμένων Εθνών και των δικαιωμάτων της Ελευθερίας ΣΤΟΠ. Ύγιαίνετε. Συνεχίσατε μάχην κατά Γερμανών παρά τας τραγικάς δυσκολίας. Απηύθυνα έκκλησιν προς τον ΕΛΑΣ όπως παύση αιματοχυσίαν ακολουθών λαμπρόν παράδειγμά σας. Χαίρε. ΣΤΟΠ». Εξαιτίας της αντισυμμαχικής στάσεως του ΕΛΑΣ, οι σχέσεις του με την Βρετανική Συμμαχική Αποστολή είχαν φτάσει στο χειρότερο σημείο[70]. Ο ίδιος ωστόσο, δεν σταματούσε να στρέφεται αποκλειστικά κατά του ΕΔΕΣ, αφήνωντας έτσι στο απυρόβλητο τους Γερμανούς. Ενδεικτική είναι η –υπογεγραμμένη από τους Σαράφη, Βελουχιώτη – αναφορά υπ’ αριθμόν 35 του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, προς τον Στρατιωτικό αρχηγό της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου, στρατηγό Νάσση (10/11/1943): «… Δέον να έχετε υπ΄όψιν σας ότι τας τεθησομένας υπό τας διαταγάς σας εν λόγω δυνάμεις, θέλετε χρησιμοποιήσει αποκλειστικώς και μόνον εις τον αγώνα εναντίον του ΕΔΕΣ με βάσιν νεωτέρων οδηγιών μας». Τον Δεκέμβριο, ο εμφύλιος μεταξύ των δύο οργανώσεων συνεχιζόταν με μικρές διακοπές. Τον Ιανουάριο του 1944, ο ΕΔΕΣ εξαπόλυσε αντεπίθεση, ύστερα από βρετανική ενθάρρυνση, για να ανακαταλάβει τα εδάφη που είχε χάσει από το διμέτωπο απέναντι στους Γερμανούς και στον ΕΛΑΣ. Τον Φεβρουάριο, παρά τις συζητήσεις με πρωτοβουλία του ΕΑΜ για σύναψη ανακωχής, οι εκατέρωθεν επιθέσεις φουντώνουν τις εμφύλιες συγκρούσεις. Την 3η Φεβρουαρίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν κατά του ΕΔΕΣ, την ώρα που ο τελευταίος δεχόταν επίθεση από τους Γερμανούς[71].
Τελικώς, ο εμφύλιος του βουνού, τερματίσθηκε στις 28 Φεβρουαρίου 1944, μετά από την υπογραφή συμφωνίας μεταξύ εκπροσώπων των οργανώσεων και του αρχηγού της ΒΣΑ, Κρις Γουντχάουζ. Η συμφωνία έμεινε γνωστή σαν «συμφωνία Μυροφύλλου – Πλάκας» και όριζε ότι οι δύο οργανώσεις θα έπαυαν να επιτίθενται η μία στην άλλη, θα κρατούσαν τα εδάφη που είχαν ως τότε και θα στρέφονταν αποκλειστικά κατά του κοινού εχθρού. Η μεγάλη σημασία όμως, της συμφωνίας ήταν:
  •           Ότι ο Ζέρβας και ο ΕΔΕΣ είχαν επιζήσει, αναβάλλοντας έτσι τα σχέδια του ΕΛΑΣ και
  •              Είχε υπογραφεί μια «μυστική ρήτρα συμφώνου, κατά την οποία όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις αναλάμβαναν την υποχρέωση να διευκολύνουν με κάθε τρόπο τη διείσδυση των συμμαχικών δυνάμεων στη χώρα πριν ακόμη αρχίσει η αποχώρηση των Γερμανών»[72].

 

Έτσι έληξε ο εμφύλιος που κράτησε τέσσερις μήνες, που υπονόμευσε την αντίσταση και έπαιξε το παιχνίδι των Γερμανών. Οι συγκρούσεις θα συνεχιστούν τον αιματηρό Δεκέμβρη του 1944, βυθίζοντας την Ελλάδα στο αίμα μέχρι τον Αύγουστο του 1949.           
                                   

[1]Η άποψη αυτή είχε διατυπωθεί ήδη από τον Δημήτριο Γληνό στο «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ», Σεπτέμβρης 1942.
[2]Βλ. Κρις Γουντχάουζ, Το μήλο της Έριδος, σ. 101: «Είχε επίσημα διακηρυχθεί από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ό,τι, όποιος δεν ανήκε σ΄αυτούς, ήταν ipso facto προδότης».
[3]Βλ. Έγγραφο Πανθεσσαλικής Επιτροπής ΕΑΜ προς το κοινό «Φως στην καταχθόνια δράση των προδοτών του αγωνιζόμενου λαού, Σαράφη – Κωστοπούλου – Σαράντη και σία», 24/3/1943.
[4]Βλ. Έντυ Μάγιερς, Η Ελληνική περιπλοκή, σ. 245.
[5]Είχε αποφασισθεί μεταξύ ΒΣΑ, ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, ο οπλισμός της Πινερόλο να μοιραστεί αναλογικά μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. Ο ΕΛΑΣ θα έπαινε ούτως ή άλλως το μεγαλύτερο μέρος του οπλισμού. Παρόλα αυτά δεν τήρησε την υπόσχεσή του.
[6]Βλ. Αναλυτική περιγραφή Θέμη Μαρίνου, Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β΄, σ. 213.
[7]Βλ. Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 328.
[8]Ο Ζέρβας όταν έμαθε για τον θάνατο του Πετροπουλάκη έγραψε στο Ημερολόγιό του (σ. 332): «Και ο ήρωας έπεσε».
[9]Το επίσημο ανακοινωθέν (υπ’ αριθμόν 39- Αρ. Πρωτ. 10657) του Γενικού Αρχηγείου του ΕΔΕΣ ανέφερε: «Ημέτερα τμήματα του τάγματος Παπαδοπούλου κατέστρεψαν την 30ην Σεπτεμβρίου τας τηλεφωνικάς και τηλεγραφικάς συγκοινωνίας του εχθρού επί εκτάσεως πολλών χιλιομέτρων επί της δημοσίας οδού Ιωαννίνων – Πρεβέζης, επιτιθέντα επίσης κατά διερχομένων γερμανικών αυτοκινήτων. Επί ενός εξ αυτών επέβαινον 4 ανώτεροι γερμανοί αξιωματικοί, φονευθέντες κατόπιν συντόμου συμπλοκής. Μεταξύ αυτών κατ΄επίσημον πληροφορίαν μεταδοθείσαν εκ του Στρατηγείου των Γερμανικών δυνάμεων Ηπείρου συγκαταλέγεται ο ανεψιός του Στρατάρχου του Γ΄Ράιχ, συνταγματάρχης Γκαίρινγκ. Το Γερμανικόν Στρατηγείον απέστειλεν πρεσβείαν εις τας γραμμάς μας δια την παραλαβήν του νεκρού…». Επιπλέον βλ. Βαγγέλη Τζούκα, Οι οπλαρχηγοί του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο 1942-44, σ. 95-96.
[10]Ο Κομν. Πυρομάγλου έγραψε: «Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ Ηπείρου όχι μόνο δεν εκινήθησαν προς τους καθορισθέντες γι΄αυτές αντικειμενικούς σκοπούς, αλλά τουναντίον εστράφησαν προς ανασύνταξη, σαν να επρόκειτο να αντιμετωπίσουν εχθρό προερχόμενο από την ορεινή περιοχή», βλ. Δούριεος Ίππος.
[11]Βλ. Ουίλιαμ Τζόρνταν, ΕΑΜ, η αλήθεια για το ελληνικό δράμα, σ. 41-42.
[12]Βλ. Θέμης Μαρίνος, Ο εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος β΄, σ. 214-215.
[13]Βλ. Κώστα Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη, ανακοινωθέν (υπ΄αριθμόν 41 – Αρ. Πρωτ. 11956), σ. 35.
[14]Βλ. Σόλωνα Γρηγοριάδη, Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-45, σ. 366-368.
[15]Σύμφωνα με τον επίσημο ιστορικό του ΕΛΑΣ, Σόλωνα Γρηγορίαδη: «Ο στρατηγός Ζέρβας υπήρξε ο μεγαλύτερος στόχος και θύμα της γερμανικής εκείνης σκηνοθεσίας», βλ. Στο ίδιο, σ. 369.
[16]Βλ. Σολ. Γρηγοριάδη, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, τόμος Α΄, σ. 398. Χάιντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τόμος Β΄, σ. 33. Επιπλέον σχετικά με την διασπαστική γερμανική πολιτική βλ. Έγγραφο του Νωυμπάχερ, διοικητή της Ομάδας Στρατιών F προς την Ομάδα Στρατού Ε με έδρα την Θεσσαλονίκη, την 30η Σεπτεμβρίου 1944: «Για την αποφυγή παρεξηγήσεων παρακαλώ να πληροφορήσετε την ομάδα στρατού Ε ότι τα καθήκοντά της σε σχέση με τη διασπαστική πολιτική μας στην Ελλάδα έχουν καθαρά αρνητικό χαρακτήρα. Πρέπει να οξύνουμε κάθε αντίθεση και να προκαλούμε όσο περισσότερο διαμάχες και συγκρούσεις μπορούμε. Δεν υπάρχει θέμα να πάρουμε το μέρος της μιάς ή της άλλης πλευράς. Δεν αποβλέπουμε να σώσουμε την Ελλάδα από την μπολσεβικοποίηση, αλλά αποκλειστικά και μόνο να οξύνουμε με όλα τα μέσα την αντίθεση ανάμεσα στους Άγγλους και στους Ρώσους. Σταθερή πολιτική γραμμή μας είναι ότι στην Ελλάδα πρέπει να εφαρμόζουμε διασπαστική πολιτική».
[17]Στο αρχείο του Ν. Ζέρβα υπάρχει έκθεση της Επιτροπής Εθνικού Αγώνος ΕΔΕΣ Ιωαννίνων, που αναφέρει ότι ο Δούμας υπήρξε γνωστό στέλεχος του ΕΑΜ Ιωαννίνων. Μάλιστα, αναφέρεται ότι υπήρξε ο συνδετικός κρίκος στις επαφές ΕΑΜ – Γερμανών, που κατέληξαν σε 15ήμερη ανακωχή τον Οκτώβριο του 1943. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Θέμης Μαρίνος, Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β΄, σ. 218.
[18]Ημερολόγιο στρατηγού Ναπ. Ζέρβα, σ. 333-334.
[19]Η αναφορά του Ζέρβα προς το ΣΜΑ για την άφιξη της αποστολής Μπίκελ: «Επιτροπή αποτελούμενη από εγκρίτους πολίτας, Δήμαρχον Ιωαννίνων, Αρχιμανδρίτην Μητροπόλεως και αντιπροσώπου Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού Ελβετού Βίκελ και Έλληνα Καραβά, αφίχθησαν σήμερον Αρχηγείον μου, ανεκοίνωσαν ότι έλαβον εντολήν παρά Γερμανικών Στρατιωτικών Αρχών προβή εις διαπραγματεύσεις με Αρχηγόν Εθνικών Ομάδων ΕΔΕΣ Στρατηγόν Ζέρβαν προς κατάπαυσιν παρενοχλήσεων Γερμανικών Στρατευμάτων, τα οποία μόνον κατόπιν τούτου θα παύσουν να πυρπολούν άπασαν την ύπαιθρον, φονεύοντες και τυφεκίζοντες κατοίκους υπαίθρου και πόλεων STOP. Γερμανικαί αρχαί είναι διατεθειμέναι να στείλουν Γερμανόν Αξ)κόν στον Στρατηγόν Ζέρβαν διά περαιτέρω διαπραγματεύσεις, σκοπούσας προσωρινήν παύσιν εχθροπραξιών μεταξύ Ε.Ο. Ελλήνων Ανταρτών και Γερμανικού Στρατού STOP. Διαμαρτυρηθείς διά πρωτοφανείς βαρβαρότητας Γερμανικού Στρατού εναντίον αμάχου πληθυσμού εδήλωσα, ότι θα αναφερθώ εις Γενικόν Στρατηγείον Μέσης Ανατολής και συμμορφωθώ με εντολάς και οδηγίας του STOP. Προτάσεις υποβάλλονται από Διοικητήν Σώματος Γερμανικού Στρατού και Αρχηγόν Λάντς και Διοικητήν Γερμανικής Μεραρχίας Στρατηγόν Σέμπλερ, παραμένοντας εις Ιωάννινα STOP. Να σταλή μερίμνη σας Κοινόν Γενικόν Στρατηγείον. 4/10/1943 Στρατηγός Ζέρβας»
[20]Η αναφορά της 8ηςΜεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου: «Πληροφορούμεθα από το Γ. Αρχηγείον ΕΔΕΣ, ότι αφίχθη εκείθεν επιτροπή πόλεως Ιωαννίνων, αποτελούμενη από τον Δήμαρχον, αντιπρόσωπον Μητοπολίτου και αντιπρόσωπον Ερυθρού Σταυρού STOP. Προτείνουν εκ μέρους του Γερμανού Στρατηγού κατάπαυσιν σαμποτάζ προς αποφυγήν συνεχιζομένων αντιποίνων εις βάρος του πληθυσμού STOP. Σημεριναί πληροφορίαι οργανώσεως ΕΑΜ αναφέρουν ότι δύναμις 300 περίπου Γερμανών εξελθούσα περιοχήν Κατσανοχωρίων πυρπολεί χωρία φθάσασα εις Αετοράχη και Λαζανά STOP. 4/10/43 ώρα 10, Νάσης». Επιλέον βλ. Κομνηνού Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος, σ. 138. 
[21]Βλ. Κώστας Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη, σ. 40-41.
[22]Για την «φιλοαριστερή» κλίση και συχνά στρατευμένη οπτική ορισμένων υποστηρικτών της αναθεωρητικής σχολής, υπέρ του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-ΔΣΕ, βλ. Νίκος Μαραντζίδης, Κώστας Τσίβος, Ο ελληνικός εμφύλιος και το διεθνές κομουνιστικό σύστημα, σ. 26-30.
[23]Χαίντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τόμος Β΄, σ. 29.
[24]Βλ. Χάγκεν Φλάισερ, Επαφές μεταξύ των Γερμανικών Αρχών Κατοχής και των κυριότερων οργανώσεων τη Ελληνικής Αντίστασης: ελιγμός ή συνεργασία;, στο Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-50, ένα Έθνος σε κρίση, σ. 99.
[25]Στο ίδιο, σ. 99-100.
[26]Κρις Γουντχάουζ, Μήλο της Έριδος, σ. 126-7.
[27]Νίκολας Χάμμοντ, Με τους αντάρτες 1943-44, σ. 110: «Ο ΕΛΑΣ και το ΕΑΜ διέδωσαν το συνηθισμένο παραμύθι ότι ο ΕΔΕΣ συνεργαζόταν με τους Γερμανούς και ότι ο Ζέρβας έπαιρνε γερμανικά όπλα και εφόδια».
[28]Ουίλιαμ Τζόρνταν, ΕΑΜ η αλήθεια για το ελληνικό δράμα, σ. 40.
[29]Ήταν μεταξύ άλλων υπεύθυνος Τύπου του Γ.Σ. του ΕΛΑΣ, έχοντας άμεση επαφή με τους ηγέτες της οργάνωσης αλλά και τα αρχεία αυτής.
[30]Σόλωνας Γρηγοριάδης, Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-45, σ. 382.
[31]Στο ίδιο σ. 392
[32]Στο ίδιο, σ. 393.
[33]Διονύσης Μπενετάτος, Το χρονικό της Κατοχής, σ. 87.
[34]Συνέντευξή του στην εφημ. Αυγή, 4 Οκτωβρίου 1981.
[35]Βλ. Γρηγόρης Φαράκος, Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, τόμος Β΄, σ. 170.
(*) Βλ. Νίκολλας Χάμμοντ, Με τους αντάρτες, σ. 111 και Γρηγόρη Φαράκο, τόμο Β΄, σ. 171.
[36]Χαρακτηριστική περίπτωση ο Χάγκεν Φλάισερ στο σεμινάριο της Ουάσιγκτον 1978. Βλ. Επαφές μεταξύ των Γερμανικών Αρχών Κατοχής και των κυριότερων οργανώσεων τη Ελληνικής Αντίστασης: ελιγμός ή συνεργασία;, στο Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-50, ένα Έθνος σε κρίση, σ. 99-103. Επιπλέον, βλ. Το ντοκιμαντέρ, Άρης Βελουχιώτης το δίλημμα, σε ιστορική επιμέλεια Χ. Φλάισερ.
[37]Κομνηνός Πυρομάγλου, Δούρειος ‘Ίππος, σ. 138.  ~ Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 334.
[38]Κομνηνός Πυρομάγλου, Τι είπα στον Λίβανο, σ. 26.
[39]Ο Θέμης Μαρίνος χαρακτήρισε την φράση αυτή της αναφοράς του ΕΛΑΣ Ηπείρου σαν «ανέντιμο ψεύδος του στρατηγού Νάση», «συκοφαντία και απάτη που επαναλαμβάνεται χωρίς ντροπή ή συνείδηση ά αίσθημα ευθύνης έναντι της ιστορίας», Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β΄, σ. 217.
[40]Ντομινίκ Έντ, Οι Καπετάνιοι, ΔΟΛ, σ. 166 «η αντιπροσωπία των Ιωαννίνων καταχράστηκε την εμπιστοσύνη του ΕΛΑΣ, βεβαιώνοντας πως ο ΕΔΕΣ, με συμφωνία της Βρετανικής Αποστολής, είχε δεχτή τη συνάντηση».
[41]Ο λοχαγός του ΕΛΑΣ «Φώτης Βερμαίος» ή κατά κόσμον Φοίβος Γρηγοριάδης υποστήριξε: «Και όμως, για να δικαιολογήσει ο ΕΛΑΣ την επίθεσή του κατά των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, διέδιδε ψευδώς, ότι ο Ζέρβας υπέγραψε ανακωχή με τους Γερμανούς».
[42]Γενικά για μικροσυμπλοκές μεταξύ των δύο οργανώσεων δες Έντυ Μέγιερς, Η Ελληνική περιπλοκή, σ. 218. Ειδικά για τα επεισόδια 6-7 Οκτωβρίου, βλ Θέμη Μαρίνου, ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β΄, σ. 221-232.
[43]Αναλυτικά τους λόγους βλ. Σόλωνα Γρηγοριάδη, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, τόμος Α΄, σ. 393-394.
[44]Κρις Γουντχάουζ, Μήλο της Έριδος, σ. 253. Για προπαγανδιστικό μηχανισμό του ΕΛΑΣ, βλ. Επίσης: Νίκολας Χάμμοντ, Με τους αντάρτες 1943-44, σ. 80, 110-111. ~ Θέμης Μαρίνος, σ. 222.
[45]Βλ. Γρηγόρης Φαράκος, τόμος Β΄, σ. 170.
[46]Βλ. Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 337.
[47]Στο ίδιο, σ. 337-338.
[48]Ο Ζέρβας γράφει στο Ημερολόγιό του (σ. 340): «Ήλθεν απάντησις από το Κάιρον να μη γίνη συνάντησις με τους Γερμανούς. Και ενώ εις το θέμα αυτό απαντούν αμέσως, στο άλλο μέρος του αυτού τηλεγραφήματος – περί εγκαταλείψεως των προφυλακών έναντι των Γερμανών, εξαιτίας της επιθέσεως του ΕΑΜ με όλας του τας δυνάμεις – δεν απαντούν καθόλου. Οι αισχροί εαμίτες φαίνεται ότι ετηλεγράφησαν εις το Κάιρον ότι μου επιτέθησαν διότι τάχα ήλθα εις επαφήν με τον εχθρόν, ενώ εγνώσθη απόψε ότι ο εκπρόσωπός των Πίσπιρης έκανε το λάθος και υπέγραψε ανακωχήν με τους Γερμανούς».
[49]Βλ. Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 340: «Φαίνεται ότι οι Γερμανοί έχουν μεγάλη σφίξι. Ζητούν οπωσδήποτε να γίνη η ανακωχή. Ήλθε η ώρα και αυτών να πληρώσουν για τα εγκλήματά των, κατόπιν της απαγορευτικής διαταγής του Καίρου δεν θα στείλω κανέναν. Ο Θέμης όμως μου έγραψε ότι πρέπει να γίνη συνάντησις οπωσδήποτε. Στέλλω τον Γαλάτην να τακτοποιήσει τα ζητήματα».
[50]Άλλωστε, η επίθεση του ΕΛΑΣ είχε ήδη ξεκινήσει από τις 7 Οκτωβρίου 1943 και από τις 10 οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ κλιμακώνονται…
[51]Η απάντηση του Ζέρβα στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, όπως είδαμε ανέφερε πως «προτασίς σας παραδόσεως Γερμανών άνευ όρων θα διαβιβασθή καταλλήλως».
[52]Χαρ. Φλόκας, Εθνική Αντίσταση 1942-45, σ. 263. ~ Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 345.
[53]Από το καλοκαίρι του 1943, η άποψη αυτή εκφραζόταν ανοιχτά από στελέχη του ΕΑΜ. Στο συνέδριο του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στο Τσεπέλοβο, ο Καραγκίτσης ομολόγησε ανοιχτά «ας είναι σκοπός μας σύντροφοι η εξόντωση του ΕΔΕΣ και όταν το επιτύχουμε αυτό, να είστε βέβαιοι πως θα κερδίσουμε τον αγώνα».
[54]Χάιντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τόμος Β΄, σ. 54.
[55]Στο ίδιο, σ. 41: «Στις 10 Οκτωβρίου ο ΕΛΑΣ χτύπησε τρείς θέσεις του ΕΔΕΣ από ανατολικά. […] Στις 18 Οκτωβρίου οι Γερμανοί επετέθηκαν στα Τζουμέρκα από την Άρτα και τα Γιάννενα, δηλαδή από τα δυτικά. Μέχρι τις 5 Νοεμβρίου ο ΕΔΕΣ, σ’ ολόκληρη την περιοχή των Τζουμέρκων, από το Βουλγαρέλι ως τα Πράμαντα, ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα».
[56]Θέμης Μαρίνος, Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β΄, σ. 232., 238.
[57]Θέμης Μαρίνος, σ. 246.
[58]Γράφει ο Ζέρβας την 21ηΟκτωβρίου 1943 στο ημερολόγιό του: «Έστειλα εις το Κάιρον τηλεγράφημα και δι΄αυτού εις το ΕΑΜ ότι εις ένδειξιν των πατριωτικών μου διαθέσεων αφήκα ελευθέρους τον Μαλτέζον και λοιπούς αξιωματικούς και αντάρτες του ΕΑΜ. Ζητώ να κάνη και το ΕΑΜ το ίδιο. Ο Μαλτέζος και οι λοιποί εδέχθησαν ευχαρίστως να πολεμήσουν μαζύ κατά των Γερμανών. Αυτό το εκοινολόγησα παντού».
[59]Χαρακτηριστική είναι η επιστολή του προς τον ΕΛΑΣ, την 22α Οκτωβρίου: «Προς: Άρη, Κόζιακαν.
  Υπέρτατον, προς την Πατρίδα και Εθνικόν Αγώνα καθήκον επιτάσσει την ένωσιν όλων των Εθνικών δυνάμεων προς αποτελεσματικήν αντιμετώπισιν των Γερμανών.
   Κάμνομεν ύστατην έκκλησιν πατριωτισμού και ανθρωπισμού σας. Να δώσωμεν τα χέρια και να κτυπήσωμεν από κοινού τους Γερμανούς.
   Δεν υπάρχουν διαφοραί που να μας κάνουν να αλληλοεξοντωθούμεν . Αυτό πιστεύομεν.
   Εάν σεις έχετε άλλην γνώμην τότε σας προτείνω να κρατήσητε την γνώμην σας και να λύσωμεν τας διαφοράς μας μετά την απόκρουσιν κοινού εχθρού.
    Εδώσαμεν πρώτοι παράδειγμα. Από σήμερον ο Αρχηγός ΕΑΜ Τζουμέρκων Μαλτέζος και όλοι οι συλληφθέντες κατά την μάχην αξιωματικοί και αντάρται αφεθέντες ελεύθεροι αγωνίζονται μαζί μας κατά Γερμανών.
    Εξεδώσαμεν κοινήν προκήρυξιν και υπεγράψαμεν κοινόν συμφωνητικόν, δια του οποίου καλούμεν όλους τους Έλληνας και τους αντάρτας να ενωθώμεν αφίνοντας διαφοράς μας.
     Ας ακολουθήσωμεν παράδειγμα τόσων προγόνων μας οι οποίοι σε στιγμάς κινδύνου πατρίδος μας έδωσαν τα χέρια σε μία ιεράν ένωσιν.
     Αναμένομεν απάντησίν σας.
                                                                    Σ.Δ.Γ.Α   22.10.1943   ώρα 15.00
                                                                                       Ν. Ζέρβας
[60]Η άποψη αυτή τεκμηριώνεται και από τον Θανάση Χατζή στο βιβλίο του «Η Νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε», σ. 393: «Το ότι (ο Σιάντος) δεν σταμάτησε την επίθεση κατά του Ζέρβα και δεν έκανε προσπάθεια να προσανατολίσει τον ΕΛΑΣ βασικά στον κύριο αντίπαλο της στιγμής, τον κατακτητή, ήτανε ένα σοβαρό λάθος».
[61]Η διαταγή αυτή είναι γνησιότατη και επιβεβαιώνεται απόλυτα από την Γενική Έκθεση του Βελουχιώτη: «Πρίν φτάσουμε στους Καλαρύτες, μάθαμε ότι η VIIIη είχε «διαφύγει» και βρισκότανε στο Χαλίκι. Μ’ έκτακτο σύνδεσμο έφιππο, της στείλαμε διαταγή και τα τμήματά της να προωθήση σ’ εμάς και τον Καβαλάρη πούτανε κοντύτερά μας, να διατάξη νά ρθη σε μας. Ώσπου να πάρουμε απάντηση απ’ τον σύνδεσμό μας, πήραμε σημείωμά της με δικό της σύνδεσμο, ότι εθεώρησε σκόπιμο να εγκαταλείψη τον αγώνα εναντίον των ΕΔΕΣιτών, γιατί δέχθηκε επίθεση και απ’ τους Γερμανούς κι’ έπρεπε … «εκείνους ν’ αντιμετωπίση». Στείλαμε άλλο σύνδεσμο. Κακίζαμε την ανωτέρω απόφασή της, και την διετάξαμε ν’ αγωνιστεί αμυντικώς κατά των Γερμανών και με γραμμή συμπτύξεως προς ημάς, στέλνοντας όμως το γργηγορώτερο τα διαθέσιμα τμηματά της (Καβαλάρη κυρίως δυνάμεως 350 ανδρών) σε μάς».
[62]Μετά τις 20 Οκτωβρίου εφήρμοζε ξανά την «θεωρία του κενού ενώπιον του εχθρού».
[63]Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 351: «23 Οκτωβρίου… Πραγματικώς σήμερον είναι η πλέον σκληρά ημέρα. Μας κτυπούν οι εαμίτες και οι Γερμανοί μαζύ. Ο Θεός είναι μεγάλος…».
[64]Σόλωνας Γρηγοριάδης, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, τόμος Α΄, σ. 400.
[65]Στις 28 και 29 Οκτωβρίου ο ΕΔΕΣ απέκρουσε τις επιθέσεις των ναζί και μάλιστα τους προξένησε πολλές απώλειες και υλικές ζημιές. Γράφει ο Ζέρβας: «Φονεύονται Γερμανοί, περιέρχονται εις χείρας μας λάφυρα, ένας ασύρματος, κτήνη…Οι Γερμανοί φεύγουν, τσακιζόμενοι…».
[66]Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 357.
[67]Βλ. Αναφορά Γερμανών «Σήμα Γερμανικού Ασυρμάτου 31/10, αποστολείς ομάδα Feser, Με κυκλωτική επίθεση μέσω των σημείων 126-140 έγινε δυνατό να εγκλωβισθεί πάλι εν μέρει ο εχθρός. Εξοντώθηκαν 67 αντάρτες μεταξύ των οποίων πόρνες», στο Γεωργίου Λυγεράκη, Η αλήθεια για την Εθνική Αντίσταση υπό τον στρατηγόν Ναπολέοντα Ζέρβα, σ. 90-91. 
[68]Μιχάλης Μυριδάκης, Οι Αγώνες της φυλής.
[69]Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 358.
[70]Θέμης Μαρίνος, Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β΄, σ. 254.
[71]Ενδεικτική είναι η αναφορά παραπόνων του Ζέρβα προς το Γεν. Στρατηγείο του ΕΛΑΣ: «[…] Εν τούτοις παρά το έγγραφον τούτο 2.2.44, σήμερον την 3 Φερουαρίου 1944 και ώρα 6ηνπρωινήν εδέχθημεν σφοδράν επίθεσιν εφ΄όλης της περιοχής Αράχθου από Πλάκας και νοτίως όλως ανύποπτοι. Τμήματά σας διήλθον τον ποταμόν εις τινά σημεία. Την αυτήν ακριβώς ώραν κατά κακήν σύμπτωσιν γερμανικαί δυνάμεις προσέβαλον ημέτερα τμήματα εις περιοχήν Κατσανοχωρίων εισελθόντα εις Πλαίσια την 10.30 ώραν. Επίσης και τα εις περιοχήν Β του ποταμού Πραμαντιώτικου τμηματά μας την αυτήν ώραν σχεδόν εδέχθησαν ετέραν επίθεσιν παρά Γερμανικών δυνάμεων από κατευθύνσεως δημοσίας οδού Ιωαννίνων – Μετσόβου…». ~ Επιπλέον, βλ. Ημερολόγιο Ναπ. Ζέρβα, σ. 428-429.
[72]Βλ, Ακρόπολις, 23 Μαίου 1965, άρθρο Κ. Γουντχάουζ.

1946-1949 Εμφύλιος ή Συμμοριτοπόλεμος;

      Αν και πέρασαν 65 σχεδόν χρόνια από τη λήξη του Εμφυλίου, τα πάθη δεν έχουν σιγήσει ακόμα. Αυτό ίσως να οφείλεται σε πολιτικές σκοπιμότητες. Πέρα όμως από αυτές θα πρέπει να απαντήσουμε στο ερώτημα: υπήρξε Εμφύλιος ή Συμμοριτοπόλεμος; Το μετεμφυλιακό κράτος ήταν κατηγορηματικό, έκανε λόγο για συμμοριτοπόλεμο. Μετά την μεταπολίτευση ο όρος εμφύλιος χρησιμοποιήθηκε περισσότερο. Δεν τίθεται θέμα ότι πράγματι υπήρξε εμφύλιος πόλεμος, όπου οικογένειες διαιρέθηκαν, συντοπίτες αλληλοασφαγιάσθηκαν, όπου αδερφός πολέμησε αδερφό. Δεν αμφισβητούνται όλα αυτά, ούτε αναιρούνται. Άλλωστε όλα αυτά ξεκίνησαν από το 1943, όπου τότε ξεκίνησε ο εμφύλιος, ενώ οι Γερμανοί παρέμεναν κατακτητές. Το ερώτημα που θέτω έχει να κάνει με τα στάδια του πολέμου και την πολιτική που ακολούθησαν οι εμπλεκόμενοι, από τη μία το επίσημο κράτος και από την άλλη οι κομμουνιστές στασιαστές.
       Η πρώτη κοινή πολιτική των δύο αντιπάλων έχει να κάνει με τη βοήθεια που ζήτησαν και πήραν από ξένες δυνάμεις που τις θεωρούσαν συμμαχικές. Επί χρόνια στρατευμένοι ιστορικοί ερευνούσαν την σχέση Ελλάδας – Αμερικής και την επίσημη βοήθεια που έδωσε η τελευταία στη πρώτη. Δεν γινόταν καν αναφορά στη σημαντικότατη βοήθεια που δέχθηκαν οι στασιαστές από τη Σοβιετική Ένωση μέσω των δορυφόρων της. Για να αντιληφθεί κάποιος τον Ελληνικό εμφύλιο πόλεμο θα πρέπει να τον ερμηνεύσει μέσα από το πρίσμα του Ψυχρού πολέμου. Πολύ σωστά ο Νίκος Μαραντζίδης έγραψε πως για να γίνει κατανοητός ο εμφύλιος «πρέπει να γίνει αντιληπτός ως το αποτέλεσμα της σύζευξης εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων» [1]. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να ερμηνεύσουμε τον εμφύλιο. Έτσι τίθεται το ερώτημα: Εφόσον Αμερικοί και Σοβιετικοί, άμεσα ή έμμεσα, ενίσχυσαν τις δύο αντίπαλες πλευρές μέσα στα πλαίσια του Ψυχρού Πολέμου, με χρήματα, στρατιωτικό υλικό, ιατροφαρμακευτικό υλικό κλπ, είναι δυνατόν να γίνεται λόγος για εμφύλιο πόλεμο; Η βοήθεια που έδωσε στην Ελλάδα η Αμερικανική Αποστολή Βοήθειας (AMAG) έφτανε την παροχή 74.000 τόνων στρατιωτικού υλικού, επιπλέον αποστολές 100.000.000 δολαρίων για το στρατό, 13.000.000 δολ. για το ναυτικό ενώ στάλθηκαν επίσης κονδύλια για ανοικοδόμηση κτηρίων, ανέγερση εργοστασίων κ.α. Πρόσθετα στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ την περίοδο 1948-1949 στάλθηκαν μεταξύ άλλων, σύμφωνα με τον Κρις Γουντχάουζ, 140 αεροπλάνα, 3.900 περίπου πυροβόλα, 97.000 τυφέκια και 10.000 οχήματα [2].
        Αξιοσημείωτη είναι ωστόσο, η βοήθεια που δόθηκε στον ΔΣΕ. Η μεγάλη διαφορά, σε σχέση με την βοήθεια των ΗΠΑ προς το επίσημο κράτος, ήταν πως η βοήθεια που παρείχε το διεθνές κομμουνιστικό σύστημα στους Έλληνες συντρόφους δεν είχε «επίσημο διακρατικό χαρακτήρα». Ήδη από το 1946 το ΚΚ Τσεχοσλοβακίας αποστέλλει οικονομική και όχι μόνο βοήθεια προς τον Δημοκρατικό στρατό. Ο Νίκος Μαραντζίδης αναφερόμενος στη βοήθεια αυτή έγραψε: «Σύμφωνα με τα τσεχοσλοβάκικα αρχεία, το Υπουργείο Άμυνας της χώρας προϋπολόγισε ένα δισεκατομμύριο κορόνες (15 εκατομμύρια δολάρια) για υλική βοήθεια προς το ΔΣΕ. Αξιοποιήθηκε περίπου το 75% του ποσού. Τα χρήματα κάλυψαν το κόστος αποστολής στρατιωτικού, ιατροφαρμακευτικού υλικού και τροφίμων. Επιπλέον, οι Τσεχοσλοβάκοι κατέθεταν κάθε μήνα ένα ποσό σε αλβανική τράπεζα για λογαριασμό του ΔΣΕ» [3]. Είχε προηγηθεί έκκληση του Γιάννη Ιωαννίδη (Ντενίσοβ) προς τον πρόεδρο του ΚΚ Τσεχοσλοβακίας Κλέμεντ Γκότβαλντ στις 19 Σεπτεμβρίου 1946 όπου ανέφερε: » […] Γνωρίζουμε ότι κι εσείς αντιμετωπίζετε μεγάλες ανάγκες, ελπίζουμε ωστόσο ότι η σημασία του αγώνα μας θα αξιολογηθεί σωστά και ότι θα βρεθεί τρόπος για το ξεπέρασμα των πραγματικών και τυπικών δυσκολιών και ότι θα κατορθώσετε να μας χορηγήσετε μια ισχυρή οικονομική βοήθεια…» [4]. Πέντε χρόνια αργότερα, τον Σεπτέμβρη του 1951, το ΚΚ Τσεχοσλοβακίας αποστέλλει επίσημη έκθεση για την υλική και οικονομική βοήθεια που έδωσε στο ΚΚΕ, στην Κεντρική Επιτροπή του Πανρωσικού Κομουνιστικού Κόμματος στη Μόσχα:
» Αγαπητοί σύντροφοι, 
  Το Πολιτικό Γραφείο της ΚΕ του ΚΚ Τσεχοσλοβακίας σας αποστέλλει πληροφορίες για τη βοήθεια μας προς το ΚΚΕ σε ό,τι αφορά αποστολές στρατιωτικού υλικού. Κατά την απογραφή του στρατιωτικού υλικού που παραδόθηκε από το τέλος του 1947 μέχρι το τέλος του 1948 διαπιστώθηκε ότι η συνολική του αξία ανέρχεται σε 750 εκατ. κορόνες (δηλαδή 15 εκατ. δολάρια). 
   Κατά την διάρκεια της καμπανίας παραδόθηκαν : 
1. Όπλα για το πεζικό: 600 πιστόλια, 2.500 οπλοπολυβόλα, 670 πολυβόλα, 275 πιστόλια φωτοβολίδων, 3.300 τυφέκια, 100 φλογοβόλα, 20 ανιχτευτές ναρκών. 
2. Οπλισμός για το πυροβολικό: 115 όλμοι διαφόρων διαμετρημάτων, 50 πολυβόλα PL, 28 πυροβόλα διαφόρων διαμετρημάτων. 
3. Πυρομαχικά για το πεζικό: 35.040 τροχιοδεικτικές σφαίρες, 48,5 εκατ. σφαίρες για ελαφρύ οπλισμό, 74.500 χειροβομβίδες, 10.000 αντιαρματικά βλήματα. 
4. Πυρομαχικά για το πυροβολικό: 123.000 βλήματα όλμων διαφόρων διαμετρημάτων, 120.000 αντιαεροπορικά βλήματα, 123.000 βλήματα πυροβόλων διάφορων διαμετρημάτων.
5. Εκρηκτικά και υλικά μηχανικού: 13.300 μηχανισμοί ανάφλεξης, 10.000 σωλήνες εκρηκτικών, 500.000 πυροκροτητές, 1.400 κιλά δυναμίτη, 56 κιβώτια με υλικά μηχανικού.
6. Υγειονομικό υλικό: 1 ακτινοσκοπικό, 2 εξοπλισμοί νοσοκομειακών μονάδων, 200 κλίνες, διάφορα φάρμακα και υλικό επίδεσης.
7. Επικοινωνιακό υλικό: 10 κατασκοπευτικοί ασύρματοι, 1.000 τηλεγραφικοί μηχανισμοί, 10.000 ηλεκτρικά (γαλβανισμένα) στοιχεία, 500 χλμ. τηλεφωνικό καλώδιο, 2 ασύρματοι, 1 τηλεφωνικό κέντρο, 50 διασυνδέσεις και άλλα υλικά επικοινωνιών.
8. Τρόφιμα: 100 τόνοι αλεύρι, 105 τόνοι ζυμαρικά, 40 τόνοι ζάχαρη, 10 εκατ. τσιγάρα, 22 τόνοι βρόμη, 114 τόνοι κριθάρι, 1.000 τόνοι καθαρού οινοπνεύματος. 
9. Στολές: 10.000 πουκάμισα, 10.000 παντελόνια, 20.000 καραβάνες φαγητού, 20.000 μαχαιροπίρουνα, 5.000 κουβέρτες, 2.000 σκηνές, 2.000 μάλλινα προϊόντα, 70.000 ζευγάρια υποδημάτων, 10.000 τακούνια, 30.000 ενισχυτές τακουνιών, 500 σαμάρια, 62.000 σήματα.
10. Μέσα μεταφοράς: 100 φορτηγά τριών τόνων, 32 οκτώ τόνων, 5 Ι.Χ., 4 νοσοκομειακά, 300 μοτοσικλέτες, 50 μπαταρίες αυτοκινήτων, 25 κιβώτια ανταλλακτικών, 12 τρακτέρ.
11. Οπτικό υλικό: 55 κιάλια, 28 διόπτρες με τρίποδα, 50 πυξίδες τσέπης.
12. Άλλο υλικό, εργαλεία: 1 εκτυπωτικό μηχάνημα, 50 χειροκίνητα τρυπάνια, 150 κασμάδες, 300 τσεκούρια, 10 σετ ξυλουργικών εργασιών, 10 σετ επιπλοποιού, 100 σετ κουρείων, 2 ξύλινες προπαρασκευασμένες κατοικίες, 82 μεταφερόμενα ντεπόζιτα, 3.000 κιλά σίδερα οικοδομών, 2.000 κιλά καρφιά, 200 πριόνια, 10.000 τμ υλικό κάλυψης, 2.000 φακοί τσέπης, 5.000 ηλεκρικά (γαλβανικά) στοιχεία, 10 σετ βουλκανιζατέρ, υλικά γραφείου, φωτογραφικό υλικό.
 Σας ενημερώνουμε, τέλος, ότι στο έδαφός μας βρίσκονται περί τις 12.000 Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες, εκ των οποίων 4.000 ανήλικοι. […]» [5]. Και αυτή ήταν η βοήθεια από τους Τσεχοσλοβάκους συντρόφους μόνο. Απεριόριστη βοήθεια προσέφεραν και άλλες κομουνιστικές χώρες όπως η Γιουγκοσλαβία του Τίτο, η Βουλγαρία, η Αλβανία, η Ρουμανία και η Ουγγαρία. Η βοήθεια των Γιουγκοσλάβων υπολογίζεται σήμερα σε 35.000 τουφέκια, 3.500 οπλοπολυβόλα, 2.000 βαριά γερμανικά οπλοπολυβόλα, 7.000 αντιαρματικά όπλα, 10.000 νάρκες καθώς και ρούχα για 12.000 άτομα [6]. Χαρακτηριστικό είναι το ευχαριστήριο μήνυμα της ΚΕ του ΚΚΕ προς τον Τίτο, για την υλική βοήθεια που τους παρείχε, στις 10/2/1947: «Αγαπητέ Τίτο, θεωρούμε επιταχτικό μας καθήκον να σας ευχαριστήσουμε εγκάρδια, και σάς και όλη την Κεντρική Επιτροπή για τη σοβαρή βοήθεια που μας δώσατε σ’ απάντηση στην τελευταία έκκληση της Κεντρικής μας Επιτροπής, όπως και για όλη τη βοήθεια που μας δίνει το αδελφό γιουγκοσλαβικό κόμμα. Η βοήθεια αυτή έρχεται σε στιγμή νέας εντατικής πάλης του ελληνικού λαού για την ανεξαρτησία και τη δημοκρατία και στερεώνει ακόμα πιο πολύ τους δεσμούς ανάμεσα στους λαούς της Γιουγκοσλαβίας και της Ελλάδας» [7]. Επιπλέον, οι Ούγγροι κομουνιστές προσέφεραν κάθε μήνα 2 εκατ. φιορίνια από τον κρατικό τους προϋπολογισμό στο αντάρτικο του ΔΣΕ, ενώ οι Ρουμάνοι μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1947 παρέδωσαν στους Έλληνες συντρόφους τους 16 εκατ. λέι [8]. Επομένως βάσει όλων αυτών των στοιχείων, δεν θα ήταν υπερβολή να τονίσουμε ότι ο ΔΣΕ στηρίχθηκε απόλυτα στη συνδρομή των εξωτερικών συντρόφων του για την οργάνωση του αντάρτικού του. Η εξάρτηση αυτή θα είχε σαν αντάλλαγμα την παραχώρηση εκ μέρους του ΚΚΕ ελληνικών εδαφών στους βαλκάνιους συντρόφους.
          Άλλωστε, το πόρισμα της Ειδικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών στον ΟΗΕ (23/5/1947) ανέφερε: «Επί τη βάσει των γεγονότων, τα οποία διεπίστωσεν η ιδία η Επιτροπή, κατέληξεν εις το συμπέρασμα, ότι η Γιουγκοσλαβία και εις μικροτέραν έκτασιν αι Αλβανία και Βουλγαρία υποστηρίζουν τον συμμοριακόν πόλεμον εν Ελλάδι. Οι βόρειοι γείτονες της Ελλάδος επιχειρούν να δημιουργήσουν και να υποδαυλίσουν αυτονομιστικήν κίνησιν εν Μακεδονία με σκοπόν την τελικήν απόσπασιν της Μακεδονίας από την Ελλάδα…». Τον Απρίλιο του 1947, ο Ζαχαριάδης συναντάται με τον Τίτο, στο Βελιγράδι, και συμφωνούν στη δημιουργία χωριστού κράτους στη Βόρεια Ελλάδα. Αυτός ήταν ουσιαστικά και ο σκοπός της εξέγερσης του ΔΣΕ. Η «Αυγή» τον Δεκέμβρη του 1979 παρέθεσε και το μνημόνιο μεταξύ Ζαχαριάδη-Τίτο που αποτελεί ιστορικό ντοκουμέντο:
   «Σεβαστέ σύντροφε,

Σχετικά με τη χτεσινή συνομιλία μας θέλω να συνοψίσω τα παρακάτω:

1. Τον τελευταίο χρόνο, από το Μάρτη του 1946 και δω, η κατάσταση στην Ελλάδα οξύνθηκε και πήρε τη μορφή του ένοπλου αγώνα. Ο αγώνας αυτός, που βρίσκεται κάτω από την άμεση καθοδήγηση του Κ.Κ.Ε. και πολιτικά τοποθετείται μέσα στα πλαίσια της πάλης του ΕAM για την Εθνική ανεξαρτησία και τη Λαϊκή δημοκρατία (πρόγραμμα του ΕΑΜ), διαθέτει σήμερα περί τους 20.000 αγωνιστές κάτω από τη συγκεντρωτική διοίκηση του Γενικού Αρχηγείου και αγκαλιάζει όλη τη χώρα. Ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας ξεπερνά σήμερα το στάδιο του σκόρπιου παρτιζάνικου αγώνα και τείνει να διαμορφωθεί σε ταχτικό στρατό. Από την οργανωτική πλευρά αυτού συγκεντρώνονται σήμερα οι κύριες προσπάθειές μας.

2. Παρά την ολόπλευρη υποστήριξη που ο μοναρχοφασισμός έχει από τον αγγλοαμερικάνικο ιμπεριαλισμό δε μπόρεσε και δεν μπορεί – αυτό το δείχνουν τα γεγονότα – να καθυποτάξει και να εξουδετερώσει το λαϊκό δημοκρατικό κίνημα και το δημοκρατικό στρατό και όλες οι ενδείξεις δείχνουν ότι η βασική σκέψη του εχθρού συγκεντρώνεται σε αυτό εδώ: να κρατήσει τις πόλεις και τις βασικές συγκοινωνιακές αρτηρίες να απομονώσει το Δ.Σ.Ε. στις ορεινές περιοχές, να τον απομονώσει και από το εξωτερικό και να τον υπονομεύσει και φθείρει με το χρόνο.

3. Παρά το γεγονός ότι στις πόλεις καθυστερεί ακόμα – σε σχέση με την ύπαιθρο – η μαχητική ένοπλη λαϊκή αντίσταση, με βάση την ως τα τώρα εξέλιξη της κατάστασης και το συσχετισμό δυνάμεων που υπάρχει μέσα στη χώρα και παρά την ανοιχτή τώρα παρέμβαση και του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού, οι δυνατότητες για ν” ανατρέψουμε τα πιο πάνω σχέδια του μοναρχοφασισμού και των ξένων υποστηριχτών του υπάρχουν. Ο ΔΣΕ έχει όλες τις δυνατότητες απ” την πλευρά του ανθρώπινου υλικού και μέσα σε σύντομα χρονικά όρια να φτάσει τις 50.000. Η τακτική του είναι και στο άμεσο μέλλον πρέπει να είναι με αδιάκοπα χτυπήματα που προοδευτικά πρέπει να δυναμώνουν, να φθείρει και να ξεχαρβαλώνει τις μοναρχοφασιστικές δυνάμεις. Αυτό όμως δε φτάνει. Υπάρχουν σήμερα στη χώρα όλες οι προϋποθέσεις και εφόσον η αγγλοσαξονική ιμπεριαλιστική επέμβαση θα μείνει βασικά μέσα στα σημερινά πλαίσια, ο ΔΣΕ ν” αναλάβει γενικότερα την πρωτοβουλία και να επιφέρει μια σοβαρότερη αλλαγή στην εσωτερική μας κατάσταση και εξέλιξη χτυπώντας αποφασιστικά το μοναρχοφασισμό, αποσπώντας του ζωτικές περιοχές και αστικά κέντρα και δημιουργώντας μια στέρεη και βιώσιμη λεύτερη Ελλάδα.

4. Το πιο νευραλγικό και ασθενικό για το μοναρχοφασισμό σημείο από κοινωνική, οικονομική, πολιτική, εθνική, στρατιωτική και γεωγραφική άποψη είναι η Βόρεια Ελλάδα, δηλαδή, κυρίως η ελληνική Μακεδονία και Θράκη. Αντίθετα για το ΔΣΕ εδώ συγκεντρώνονται οι πιο ευνοϊκές προϋποθέσεις. Ουσιαστική σημασία έχει εδώ το γεγονός ότι ο ΔΣΕ διαθέτει πρωτοβουλία στο διάλεγμα του σημείου όπου θα χτυπήσει. Εδώ, λοιπόν πρέπει ο ΔΣΕ να καταφέρει αποφασιστικό χτύπημα ενάντια στο μοναρχοφασισμό συγκεντρώνοντας την κύρια προσπάθειά του ενάντια στο κέντρο της περιοχής αυτής.

5. Για να πετύχει ένα τέτοιο χτύπημα χρειάζεται:

α) Αδιάκοπα να συνεχίσει ο ΔΣΕ την επιθετική του δράση σε όλη τη χώρα, έτσι που να φθείρει και να κρατά πάντα σε συναγερμό και σκόρπισμα τις μοναρχοφασιστικές δυνάμεις.

β) Επιτελικά πρέπει το σχέδιο να δουλευτεί καλά και να εξασφαλιστεί το στοιχείο του αιφνιδιασμού.

γ) Πρέπει από εμπειροπόλεμα και δοκιμασμένα στελέχη και άντρες του ΔΣΕ να καταρτιστεί η εφεδρική δύναμη από 5-7 χιλ. άντρες που θα πραγματοποιήσει το κύριο χτύπημα ενάντια στο κέντρο της περιοχής όπου θα επιτεθεί.

δ) Η ταυτόχρονη ένοπλη εκδήλωση και μέσα από τις πόλεις στην περιοχή αυτή είναι δυνατή και πρέπει να εξασφαλιστεί.

ε) Πρέπει να χρησιμοποιηθούν εξαντλητικά οι σοβαρές δυνάμεις και δυνατότητες που διαθέτουμε μέσα στον κυβερνητικό στρατό και ναυτικό.

6. Η μεγαλύτερη αδυναμία που παρουσιάζει σήμερα ο ΔΣΕ και που είναι κι’ όλας σοβαρό εμπόδιο στην ανάπτυξή του είναι η ανεπάρκεια στον οπλισμό του και στον ανεφοδιασμό του με όπλα και πολεμοφόδια. Παρά την τόσο σημαντική ενίσχυση που έχουμε στο σημείο αυτό από σας, τα τελευταία τηλεγραφήματα από το Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ μιλάν ότι υπάρχει κιόλας τώρα με τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις που διεξάγει ο μοναρχοφασισμός έλλειψη σε πολεμοφόδια. Πρέπει ακόμα να τονιστεί ότι ο οπλισμός που διαθέτει ο ΔΣΕ δε φτάνει για να χτυπά αποτελεσματικά τον εχθρό στις πόλεις και κέντρα του που τάχει μετατρέψει σε περιχαρακωμένα στρατόπεδα. Για να πετύχει λοιπόν το χτύπημα που αναφέρεται πιο πάνω πρέπει η ειδική δύναμη του ΔΣΕ που θα το καταφέρει να είναι κατάλληλα εξοπλισμένη, να εξοπλισθούν ανάλογα και οι μαχητικές δυνάμεις μας μέσα στις πόλεις της περιοχής αυτής και, πράγμα επίσης σοβαρό τα στρατιωτικά στελέχη και οι καθοδηγητές στην επιχείρηση αυτή πρέπει να καταρτισθούν και ετοιμαστούν ειδικά.

7. Όταν εξασφαλίσουμε ένα απαραίτητο μίνιμουμ απ’ τις πιο πάνω προϋποθέσεις μπορούμε να δώσουμε το χτύπημά μας και με την κατάσταση που υπάρχει σήμερα στην Ελλάδα μπορούμε μόνο σαν προσωρινή εκδήλωση και επιτυχία μα σαν αφετηρία για την πιο ουσιαστική αλλαγή στην Ελλάδα, εκτός αν έχουμε μια ένοπλη αμερικανική επέμβαση για να περισώσει το μοναρχοφασισμό, οπότε όμως δημιουργείται και κάπως πιο γενική διεθνής περιπλοκή.

8. Νομίζω πως αν εξασφαλιστούν οι υλικές δυνατότητες μπορεί, μερικά τουλάχιστο, ο εφοδιασμός του ΔΣΕ με πολεμικό υλικό να εξασφαλιστεί απ” τη Γαλλία, Ιταλία, Αγγλία κλπ.

9. Είναι απαραίτητο σήμερα το ζήτημα για την ολόπλευρη εν ισχύσει στο λαϊκό δημοκρατικό κίνημα στην Ελλάδα και στο ΔΣΕ να μπει σε ευρωπαϊκή και παγκόσμια κλίμακα πιο αποφασιστικά.

10. Για μένα προσωπικά νομίζω τα εξής:

α) Επειδή η ελληνική και αγγλοσαξονική αντίδραση θα κάνει όλο φασαρία γύρω στην «εξαφάνισή» μου απ” την Ελλάδα μπορεί με μια ανοιχτή εμφάνισή μου στο Παρίσι να εξηγηθεί γιατί αναγκάσθηκα να φύγω στην Ελλάδα.

β) Να μου εξασφαλιστεί εδώ η δυνατότητα να μείνω τηρώντας τους όρους της συνωμοτικότητας κυρίως κόπτοντας τις επαφές μου εχτός από μια με το σ. Ντενίσωφ (Γιάννη Ιωαννίδη), με τους εδώ Έλληνες συντρόφους έγινε γνωστό ότι είμαι εδώ. Στον αριθμό αυτό δε συμπεριλαμβάνονται αυτοί που με πέρασαν εδώ. Ο ανταποκριτής του Reuter εδώ έκανε νύξη σε εδώ Έλληνες για ταξίδι μου στη Μόσχα.

γ) Να εξασφαλιστεί μια σίγουρη ταχτική (δύο φορές το μήνα) επικοινωνία μου με την Αθήνα.

δ) Αν είναι δυνατό να πάω για πιο πάνω.

ε) Νομίζω ότι η θέση μου τελικά είναι να βρίσκομαι, ανεπίσημα φυσικά, κοντά στο Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ.

Σ’ αυτά συνοψίζω, σεβαστέ σύντροφε, τη χτεσινή συνομιλία μας. Η εξέλιξη της κατάστασης στην Ελλάδα μας επιτρέπει κάθε αισιοδοξία με την πρωταρχική προϋπόθεση ότι το ΚΚΕ θα κάνει το καθήκον του διορθώνοντας τα λάθη που έκανε στο παρελθόν.

Επιτρέψτε να σας εκφράσω την ευγνωμοσύνη του ΚΚΕ για όσα κάνατε για μας. Αυτό το διαισθάνεται και ο λαός μας που νοιώθει ενστιχτώδικα και κατάκαρδα τη Νέα Γιουγκοσλαβία, το Λαό της και το Στρατάρχη της, γιατί νοιώθει ότι το κύριο στήριγμά του απόξω είναι αυτοί.

Το ελληνικό κείμενο απ’ το σημείωμά μου αυτό το κρατώ εγώ. Ένα αντίγραφό του δίνω για ενημέρωση στο σ. Μάρκο (ο Ράνκοβιτς). Τη μετάφρασή του στα ρούσικα την έκανε ο σ. Πετρής. (Ρούσσος). Αν νομίζετε σκόπιμο γνωρίζετε το περιεχόμενο αυτού του σημειώματός μου και πιο πάνω. Γνώση του σημειώματός μου αυτού θα πάρει και ο σ. Ντενίσωφ (Ιωαννίδης).

Διατελώ με σεβασμό και αγάπη. 22.4.47

Ν. ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ»
        Απόρροια της συμφωνίας αυτής ήταν το σχέδιο Λίμνες, που εγκρίθηκε τον Σεπτέμβρη του 1947 και στόχευε στη κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τις δυνάμεις του ΔΣΕ, ώστε να δημιουργηθεί το αυτόνομο κράτος υπό την αιγίδα του Τίτο. Το καλοκαίρι του ’47, το ΚΚΕ δεν έκρυβε τις προθέσεις του. Ήδη τον Ιούνιο στο Στρασβούργο, ο Μιλτιάδης Πορφυρογένης έκανε λόγο για «[…] τη δημιουργία μιας λεύτερης δημοκρατικής Ελλάδας με δική της κυβέρνηση και με δική της κρατική υπόσταση…». Όλα αυτά έγιναν ακόμη ξεκάθαρα με τη συμφωνία του Μπλέντ, τον Αύγουστο του ίδιου έτους. Οι Έλληνες κομουνιστές συναντήθηκαν στη γιουγκοσλαβική πόλη μαζί με στελέχη των Γενικών Επιτελείων Γιουγκοσλαβίας, Βουλγαρίας, Αλβανίας και με Σοβιετικούς αξιωματικούς και αποφάσισαν την παροχή βοήθειας προς τις δυνάμεις του ΔΣΕ, με διακύβευμα την Ελληνική Μακεδονία. Ο Στάλιν επικύρωσε λίγο μετά τη συμφωνία [9]. Το συμφωνητικό του Μπλέντ όριζε: «Εμείς οι σύντροφοι 1) Στρατιωτικός Σύμβουλος και εκπρόσωπος του Γενικού Επιτελείου της Αλβανίας, 2) Στρατιωτικός Σύμβουλος και εκπρόσωπος του Γενικού Επιτελείου της Βουλγαρίας, 3) Στρατιωτικός Σύμβουλος και εκπρόσωπος του Γενικού Επιτελείου της Γιουγκοσλαβίας και 4) Στρατιωτικός Σύμβουλος και εκπρόσωπος του Γενικού Στρατηγείου του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας. Έχοντας υπόψη την πολιτικήν και στρατιωτική βάση των συνεννοήσεων, που πραγματοποιήθηκαν στις 2-8-1947 στο Μπλέντ και που αφορούσαν στην τύχη των Βαλκανικών Λαϊκών Δημοκρατιών και στην εξέλιξη του αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, καθώς στη δημιοργημένη κατάσταση της ανοιχτής επέμβασης του αμερικανικού ιμπεριαλισμού στην Ελλάδα υπέρ οργάνωσης βάσης κατά των χωρών των Βαλκανικών Λαϊκών Δημοκρατιών, οι οποίες συνορεύουν με την Ελλάδα, συμφωνήσαμε ομόφωνα και αποφασίσαμε:
1) Τα Επιτελεία των Λαϊκών Δημοκρατικών των Κυβερνήσεων Αλβανίας, Βουλγαρίας, Γιουγκοσλαβίας αναλαμβάνουν να εφοδιάσουν με είδη (τεχνιτές προμήθειες) στρατιωτικής βοήθειας το μαχόμενο Ελληνικό Δημοκρατικό Στρατό, καθώς και με πρακτικά μέσα για την εκπαίδευση, τον εφοδιασμό και την υποστήριξη του ελληνικού λαού αγωνιζομένου υπέρ της τιμής του και της ακεραιότητας της χώρας του.
2) Τα πιο πάνω Επιτελεία αναλαμβάνουν να οργανώσουν την άμυνα των μετόπισθεν του Ελληνικού Δημοκρατικού Στρατού με πυροβολικό, αεροπορία και πεζικό. Οι δυνάμεις αυτές πρέπει να είναι σε θέση, σε πολλές περιπτώσεις, να επέμβουν αποφασιστικά και να βοηθήσουν την προώθηση του Ελληνικού Δημοκρατικού Στρατού.
3) Οι υπογράφοντες θα μεριμνήσουν ιδιαίτερα για την εκπαίδευση και τον εφοδιασμό των στρατιωτών του Ελληνικού Δημοκρατικού Στρατού, που αγωνίζονται για τη Δημοκρατία και τον ελληνικό λαό. Για το σκοπό αυτό θα οργανώσουν στο έδαφός τους ειδικά Σχολεία, Νοσοκομεία και άλλες διευκολύνσεις, για να βοηθήσουν γενικά την ελληνική αντιφασιστική αντίσταση.
4) Οι Λαϊκές Δημοκρατίες Ρουμανίας και Ουγγαρίας, λόγω του περιεκτικού χαρακτήρα των όσων μπορεί να προκύψουν από τις συνεννοήσεις αυτές, θα κληθούν να λάβουν ενεργό μέρος στην παροχή βοήθειας προς τον αγωνιζόμενο ΔΣΕ και να προβούν στη λήψη πρακτικών μέτρων για αποτελεσματική επέμβαση στην υπόθεση τούτη, ανεξάρτητα από το γεγονός εάν συνορεύουν ή όχι με την Ελλάδα.
5) Η Κυβέρνηση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Αλβανίας παίρνει την υποχρέωση να δώσει στη διάθεση των πλοίων υπό σημαία του Ελληνικού Δημοκρατικού Ναυτικού ναυτική βάση. Οι Κυβερνήσεις των υπογραφόντων τη συμφωνία αυτή θα χορηγούν ουσιώδη βοήθεια κάθε λογής για το σχηματισμό Ελληνικού Δημοκρατικού Ναυτικού.
6) Για την επακριβή τήρηση και εκπλήρωση των όρων του παρόντος πρωτοκόλλου τα υποφαινόμενα επιτελεία θα αποστείλουν εκπροσώπους στο Γενικό Αρχηγείο του Ελληνικού Δημοκρατικού Στρατού, εφ’ όσον δε συσταθεί Ελεύθερη Δημοκρατική Κυβέρνηση θα κληθεί αυτή να υπογράψει το πρωτόκολλο αυτό.
7) Για κάθε επιχείρηση ο Ελληνικός Δημοκρατικός Στρατός πρέπει να αναφέρει στο Ενωμένο Στρατιωτικό Συμβούλιο, για να μπορούν να λαμβάνονται συντονιστικά μέτρα απ’ αυτό στη μετόπισθεν περιοχή, μέτρα που θα αντιμετωπίσουν τις προκύπτουσες εκ των επιχειρήσεων απαιτήσεις.
8) Η συμμετοχή των Συμμαχικών Κυβερνήσεων στο Κέντρο Πληροφοριών του Ελληνικού Δημοκρατικού Στρατού με στρατιωτική αποστολή ή με εκπροσώπους και ανταλλαγή σχετικών πληροφοριών είναι υποχρεωτική για όλους τους υποφαινόμενους.
9) Ανώτερα στελέχη του Ελληνικού Δημοκρατικού Στρατού δεν μπορεί να αντικατασταθούν χωρίς την συγκατάθεση του Στρατιωτικού Γραφείου Συντονισμού του Ελληνικού Δημοκρατικού Στρατού, που είναι υπεύθυνο για τις επιχειρήσεις επί εχθρικού εδάφους.
10) Η παρούσα Συμφωνία επιτεύχθηκε κατόπιν της σχετικής Πολιτικής και Στρατιωτικής Σύμβασης για ίδρυση ενιαίας Ομοσπονδίας Σοβιετικών Βαλκανικών Λαϊκών Δημοκρατιών και που θα προκύψει ύστερα από το δυναμικό απελευθερωτικό κίνημα ενάντια του αγγλο-αμερικανικού ιμπεριαλισμού και των φασιστών στην Ελλάδα» [10]. Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει απόλυτη εξάρτηση του Δημοκρατικού Στρατού από τους Βαλκάνιους συντρόφους, σε σημείο να μη μπορούν να αντικατασταθούν στελέχη του ΔΣΕ χωρίς την έγκριση των Γιουγκοσλάβων, των Αλβανών και των Βουλγάρων κομουνιστών. Αργότερα ο Τίτο έγραψε για τη συμφωνία του Μπλέντ: «Καταλήξαμε στη Συμφωνία του Μπλέντ, για να εξοφλήσουμε κάθε σχέση με το παρελθόν και να λύσουμε το Μακεδονικό ζήτημα με τρόπο ορθόδοξα μαρξιστικό. Διακηρύξαμε ότι οι λαοί της Μακεδονίας του Βαρδάρη, του Πιρίν και του Αιγαίου έπρεπε να αποκτήσουν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσής τους». Επομένως, ο αγώνας του ΔΣΕ δεν ήταν «μοναχικός» ούτε βεβαίως και εμφύλιος. Άλλωστε, από τα τέλη του 1948 ο αριθμός των Σλαβομακεδόνων που εντάχθηκαν στο ΔΣΕ έφτανε το 30% και το 1949 ήταν πλειοψηφία [11], σε σημείο να δηλώσει ο Μάρκος Βαφειάδης πως «ο Δημοκρατικός Στρατός ήτο ένα τσούρμο αλλοεθνών αυτονομιστών και το 45% των μαχητών του απετελείτο από Σλαβομακεδόνες…»[12]. 
       Όλα αυτά επιβεβαιώθηκαν δυστυχώς, στην 5η Ολομέλεια του ΚΚΕ που αποφασίσθηκε η οριστική παραχώρηση της Μακεδονίας. Στη Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση του ΚΚΕ, συμμετείχε τότε και ο Σλάβος Πασκάλ Μητρόφσκυ. Κατά τον Ν. Μέρτζο «η παρουσία του Μητρόφσκυ αποτελούσε εγγύηση ότι η ελληνική Μακεδονία θα ακρωτηριαζόταν» [13]. Πράγματι στις εργασίες της 5ης Ολομέλειας της ΚΕ του ΚΚΕ (30 Ιανοαυρίου 1949) αποφασίσθηκε ότι: «Στη Βόρεια Ελλάδα ο μακεδονικός (σλαβομακεδονικός) λαός τά δωσε όλα για τον αγώνα και πολεμά με ολοκλήρωση ηρωισμού και αυτοθυσίας που προκαλούν το θαυμασμό. Δεν πρέπει να υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι σαν αποτέλεσμα της νίκης του ΔΣΕ, και της λαϊκής επανάστασης, ο μακεδονικός λαός θα βρει την πλήρη εθνική αποκατάστασή του έτσι όπως την θέλει ο ίδιος, προσφέροντας σήμερα το αίμα του για να την αποχτήσει». Βάσει όλων αυτών, είναι πραγματικά δύσκολο να ειπωθεί ότι υπήρξε εμφύλιος πόλεμος μεταξύ Ελλήνων στο σύνολό του. Την περίοδο 1946-1949 οι δύο αντίπαλες παρατάξεις στην Ελλάδα ουσιαστικά ελέγχονταν σε απόλυτο βαθμό από την Αμερική και τη Σοβιετική Ένωση. Όπως ανέφερα και στην εισαγωγή, υπήρχαν περιπτώσεις που συγγενείς, φίλοι, συγχωριανοί πολεμούσαν απέναντι σε οικεία πρόσωπα, στιγμές τραγικές. Αλλά η εμπλοκή σλαβομακεδόνων και η απόλυτη εξάρτηση του ΔΣΕ από αυτούς, σε συνδυασμό με τις εδαφικές παραχωρήσεις που ξεκάθαρα συμφώνησε το ΚΚΕ δεν μπορούν να θεωρηθούν σαν εμφύλιος πόλεμος…       

Σημειώσεις:
1] Ν. Μαραντζίδης – Κ. Τσίβος, Ο ελληνικός εμφύλιος και το διεθνές κομμουνιστικό σύστημα, το ΚΚΕ μέσα από τα τσεχικά αρχεία 1946-1948, σ. 47.
2] Κρις Γουντχάουζ, Ο Αγώνας για την Ελλάδα 1941-1949, σ. 346,396.
3] Ν. Μαραντζίδης, Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας 1946-1949, σ. 36-37.
4] Ν. Μαραντζίδης – Κ. Τσίβος, Ο ελληνικός εμφύλιος και το διεθνές κομμουνιστικό σύστημα, το ΚΚΕ μέσα από τα τσεχικά αρχεία 1946-1948,σ. 172.
5] Ν. Μαραντζίδης – Κ. Τσίβος, ό.π., σ. 190-191.
6] Ν. Μαραντζίδης, Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας 1946-1949, σ. 34.
7] Ν. Μέρτζος, Σβαρνούτ-το προδομένο αντάρτικο, σ. 264.
8] Ν. Μαραντζίδης, Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας 1946-1949, σ. 39.
9] Ν. Μαραντζίδης – Κ. Τσίβος, Ο ελληνικός εμφύλιος και το διεθνές κομμουνιστικό σύστημα, το ΚΚΕ μέσα από τα τσεχικά αρχεία 1946-1948, σ. 89-90.
10] Κ. Μπαρμπής, Η Τραγωδία της Ελλάδος εις πράξεις τρείς, σ. 442-444.
11] Ν. Μαραντζίδης, Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας 1946-1949, σ. 57-58.
12] Κ. Μπαρμπής, ό.π., σ. 640.
13] Ν. Μέρτζος, ό.π., σ. 425.