Ανατινάζοντας την γέφυρα του Γοργοποτάμου

Στο ιστολόγιο αυτό δεν συνηθίζω να αναδημοσιεύω κείμενα. Αυτή τη φορά όμως θεωρώ ότι αξίζει να δημοσιευθεί σε ελεύθερη μετάφραση το νόημα του άρθρου του ιστολογίου barneyspender.com. Το άρθρο αυτό αναφέρεται βέβαια στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Η ιδιαιτερότητά του έγκειται στην αναφορά του συγγραφέα για τη γνωριμία του με τον ηρωϊκό σαμποτέρ Θέμη Μαρίνο, που είναι από τις ηγετικές φυσιογνωμίες της Ελληνικής αντίστασης μέσω της Συμμαχικής Αποστολής.

Featured image

Στις 25 του Νοέμβρη του 1942, η συνδυασμένη λειτουργία μεταξύ των βρετανικών ειδικών δυνάμεων και των διαφόρων φατριών της ελληνικής αντίστασης πέτυχε την ανατίναξη τη γέφυρα του Γοργοποτάμου, πάνω από το πέρασμα Μπράλλου. Μίλησα με τον Θέμη Μαρίνο, το τελευταίο επιζών μέλος της αποστολής Harling. Το ένα πράγμα που μπορείτε να μάθετε για την ιστορία όπως σας μεγαλώνουν είναι ότι δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως ένας οριστικός λογαριασμός. Συνέχεια

Βρετανικές εκθέσεις για την Ελληνική Αντίσταση 1943-1944

 

Μέλη της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής. Από δεξιά προς αριστερά: Κ. Γουντχάουζ, Ρ. Σέππαρντ, Θ. Μαρίνος, Τ. Στήβενς, Τ. Μπάρνς, Α. Έντμοντς.


  Οι Βρετανικές εκθέσεις για την περίοδο 1943-1944 είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την κατανόηση των γεγονότων, με αντικειμενικό τρόπο. Και αυτό γιατί τα μέλη της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής έζησαν τα γεγονότα δίπλα στις κυριότερες αντιστασιακές οργανώσεις, τον ΕΛΑΣ, τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ. Άμεση προτεραιότητα για τους Βρετανούς αξιωματικούς συνδέσμους ήταν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά των δυνάμεων του Άξονα. Οι πολιτικές διαφορές των οργανώσεων δεν αφορούσαν τη ΒΣΑ, καθώς αυτό ήταν έργο του Φόρειν Όφις και των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών του Λονδίνου και του Καϊρου.
  Στην ανάρτηση αυτή θα δούμε σημαντικά αποσπάσματα εκθέσεων για τη συνεισφορά του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ στην συμμαχική υπόθεση καθώς και τις διαφορές των δύο οργανώσεων, τη συμπεριφορά τους στους ντόπιους πληθυσμούς αλλά και τους σκοπούς και τις επιδιώξεις τους. Οι εκθέσεις αυτές αποτελούν ντοκουμέντα που θα πρέπει να ερευνηθούν για να καταλήξει ο κάθε ενδιαφερόμενος στα σωστά συμπεράσματα. Οι μαρτυρίες του Γουντχάουζ, του Μάγιερς, του Θέμη Μαρίνου, του Χάμμοντ, του Μπάρνς, του Τζών Στήββενς, του Τζόρνταν, του Ντέιβιντ Ουάλλας αποτελούν πρωτογενείς πηγές απαραίτητες για την κατανόηση των γεγονότων στην Ελλάδα της κατοχής και της αντίστασης.
   
1.       Έκθεση Έντυ Μάγιερς, πρώτου αρχηγού της ΒΣΑ, για τον κατοχικό εμφύλιο (Οκτώβριος 1943), φάκελος  956/Γ/4, Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού.
«[…] η κατά των ΕΟΕΑ επιθετική ενέργεια του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ απεφασίσθη υπό του Διεθνούς Κομμουνισμού εν τη εφαρμογή ευρυτέρου σχεδίου κομμουνιστικής επικρατήσεως εν τη Βαλκανική.
Κατά την διάσκεψιν της Τεχεράνης μεταξύ των Τριών Μεγάλων, ήτις είχεν ορισθή διά την 23ην Νοεμβρίου 1943, ως και κατά την προκαταρτικήν διάσκεψιν των τριών Υπουργών των Εξωτερικών της 19ηςΟκτωβρίου 1943, θα ελαμβάνοντο αποφάσεις περί της περαιτέρω ενισχύσεως εκ μέρους των Συμμάχων των κινημάτων αντιστάσεως εις την Γιουγκοσλαβίαν και Ελλάδα, με βάσιν την τεθείσαν προηγουμένως υπό των Συμμάχων αρχήν, ότι θα ανεγνωρίζοντο ως σύμμαχα τα υφιστάμενα και δρώντα τότε κατά των Γερμανών μή λαμβανομένου δέ υπ’ όψιν οιουδήποτε πολιτικού κριτηρίου. Κατόπιν τούτου εδόθη εντολή όπως μέχρι τέλους Νοεμβρίου 1943, αι ανταρτικαί ομάδες του Τίτο και ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, επιδιώξωσι την μονοπώλησιν του αγώνος Αντιστάσεως εις Γιουγκοσλαβίαν και Ελλάδα. Συμφώνως προς τας οδηγίας ταύτας, την 21ην Σεπτεμβρίου 1943 κ Κεντρική Διοικούσα Επιτροπή του ΚΚΕ, παριστάμενων των ε.α. Συνταγματάρχου Μπακιρτζή και του πολιτικού υπευθύνου του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ Σαμαρινιώτη ελθόντων ειδικών του πρώτου εκ Καίρου και του δευτέρου εκ Γιουγκοσλαβίας, έλαβε την απόφασιν της γενικής επιθέσεως του ΕΛΑΣ κατά των ΕΟΕΑ.
Η πρώτη κρούσις περί ανακωχής της γερμανικής εν Ηπείρω διοικήσεως προς τον Αρχηγόν των ΕΟΕΑ και την διοίκησιν της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ (Στρατηγόν Νάσην) έλαβε χώραν την 4ην Οκτωβρίου 1943 κατά τρόπον έμμεσον υπό πενταμελούς επιτροπής υπό τον Δήμαρχον Ιωαννίνων ήτις επεσκέφθη αντιστοίχως τα χωρία Σκιαδάδες και Άγναντα. Αι εν λόγω προτάσις συνίσταντο εις την αναστολήν πάσης επιθετικής κατά των στρατευμάτων κατοχής ενεργείας εκ μέρους των ανταρτών έναντι της διαβεβαιώσεως της γερμανικής διοικήσεως περί παύσεως των εις βάρους του αμάχου πληθυσμού αντιποίνων και αναλόγου στάσεως των έναντι των ανταρτικών ομάδων. Εν τούτοις το Γ.Σ.Δ.Μ.Α., προς ό ο Αρχηγός των ΕΟΕΑ απετέθη, απέρριψε κατηγορηματικώς την
πρότασιν επιμείναν επί της άνευ όρου παραδόσεως των Γερμανών. Αλλ’ η ανωτέρω απάντησις του Γ.Σ.Δ.Μ.Α. επιδοθείσα υπό τύπον τελεσιγράφου υπό Αξιωματικού των ΕΟΕΑ την 14ην Οκτωβρίου 1943 εις αντιπρόσωπον του Γερμανού Σωματάρχου ουδεμιάς έτυχεν απαντήσεως, κλεισθείσης ούτω της θύρας συνεννοήσεων μεταξύ Αρχηγού ΕΟΕΑ και Γερμανικών Αρχών. 
Επί των εν λόγω συνεννοήσεων ο Γερμανός Σωματάρχης γράφει εν τη εκθέσει του τα ακόλουθα: «Η προσφορά του Γερμανού διοικητού προς τον αρχηγόν των εθνικιστών ανταρτών, όπως παύση τας μάχας προς όφελος αμφοτέρων των παρατάξεων, ως και προς όφελος του πληθυσμού απερρίφθη υπ΄αυτού εις ένδειξην υπακοής προς τας Βρεταννικάς εντολάς».  Αντιθέτως την ιδίαν ημέραν ο Διοικητής της VIII Μεραρχίας (Ηπείρου) του ΕΛΑΣ τή εγκρίσει του Γενικού Αρχηγείου του ΕΛΑΣ – αγνοήσαντος εν προκειμένω το Γ.Σ.Δ.Μ.Α. και την Β.Σ.Α.- προήλθεν εις συμφωνίαν προσωρινής ανακωχής με τους Γερμανούς.
Σχετικώς ο τότε Αρχηγός της ΣΣΑ γράφει: «Διοικητής Μεραρχίας του ΕΛΑΣ ανέφερεν εις τον Βελουχιώτην ότι εκπρόσωπος του ερυθρού σταυρού τώ είπον ότι εσχάτως  είχον πείσει τον Ζέρβαν, ίνα υπογράψη ανακωχήν 14 ημερών μετά των Γερμανών και ότι είχεν αποφασίσει να πράξη τούτο και ο ίδιος (ο διοικητής Μεραρχίας) του ΕΛΑΣ. Ότι ο Ζέρβας δεν ενήργησεν ούτω απεδείχθη από δύο γεγονότα: πρώτον διότι Βρετανός Αξιωματικός ήτο παρών εις τας συζητήσεις (γνωρίζων πολύ καλώς την Ελληνικήν) και δεύτερον μετά την συνάντησιν επηκολούθησε μετ΄ολίγας ημέρας μία των πλέον παρατεταγμένων και αγρίων μαχών μεταξύ Ζέρβα και Γερμανών. Ουδέν όμως των ανωτέρων δύο γεγονότων ημπόδισε τον Άρην Βελουχιώτην να εκτοξεύση τον μύθον τούτον». Αφ΄ετέρου ο τότε παρά τη VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ Σύνδεσμος Νεοζηλανδός Ταγματάρχης W. JORDAN (Τζόρνταν)  αναφέρει σχετικώς τα εξής εις το βιβλίον του: «… Ούτω οι μόνοι Έλληνες που υπέγραψαν ποτέ σύμφωνον στρατιωτικής συμπράξεως με τους Γερμανούς είναι οι κομμουνισταί του Άρη Βελουχιώτη».
2.       Έκθεση Κρις Γουντχάουζ για την περίοδο Αυγούστου – Σεπτεμβρίου 1944, προς την SOE για τη δράση του ΕΔΕΣ:
«… Στην περιοχή 4 (δηλαδή στην Ήπειρο), ο Ζέρβας διεξήγαγε κυρίως τρεις σημαντικές επιχειρήσεις, από τις οποίες η μιά ξεχωρίζει ως το μεγαλύτερο ίσως πολεμικό επίτευγμα που είχε παρουσιάσει ανταρτική δύναμη στην Ελλάδα. Η πρώτη ήταν η επίθεση του Αυγούστου, ήταν η προσβολή και εξόντωση της Γερμανικής φρουράς της Μενίνας, περάσματος που εξησφάλισε τον έλεγχον της οδού Ηγουμενίτσας-Ιωαννίνων, η δεύτερη (αρχές Ιουλίου) ήταν η κατά μέτωπο επίθεση εναντίον της ισχυρώς οχυρωμένης γερμανικής βάσεως στην Πρέβεζα, η τρίτη και σπουδαιοτέρα τον Σεπτέμβριον ήταν το κλείσιμο επί δέκα έξι (16) ημέρας της ζωτικής διά τους Γερμανούς οδικής αρτηρίας Άρτας-Ιωαννίνων. Κατά την διάρκειαν των 16 ημερών ένα μικρό μόνο εχθρικό τμήμα κατώρθωσε να περάση μαχόμενο προς Ιωάννινα, ο κύριος όμως όγκος των Γερμανικών φρουρών της Δυτικής Στερεάς και της Νότιας Ηπείρου ανεχαιτίσθηκε και καθηλώθηκε μερικά μίλια Βορείως της Άρτας. Τελικά ο εχθρός υποχρεώθηκε να διενεργήσει ευρείας κλίμακος επιχείρηση για ν΄αποκτήσει τον πρόσκαιρο έλεγχο των εκατέρωθεν του δρόμου υψωμάτων. Η μάχη στοίχισε στους Γερμανούς βαρειές απώλειες σε άνδρες, όπλα και μεταγωγικά μέσα και η καθυστέρηση που επέφερε στην αποχώρησή τους εξυπηρέτησε ακριβώς τους σκοπούς της Επιχειρήσεως «Κιβωτός του Νώε». 
3.       Έκθεση Τομ Μπάρνες Ιούλιος 1943 – Απρίλιος 1944, αποσπάσματα (ολόκληρη εδώ):
Για τον εμφύλιο πόλεμο αναφέρει:
    «α) Ο εμφύλιος πόλεμος άρχισε στα τέλη Οκτωβρίου 1943 από τον ΕΑΜ/ΕΛΑΣ – προφανώς μία καλά σχεδιασμένη και χρονικά τοποθετημένη επιχείρηση. Όλες οι προσπάθειες από μέρους μας για την αποκατάσταση της ειρήνης απέτυχαν, καθώς ο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ αρνήθηκε να διαπραγματευθεί, λέγοντας ότι ο ΖΕΡΒΑΣ ήταν πρώτος εχθρός και μετά οι Γερμανοί.
        β) Οι περισσότερες από τις μικρές μονάδες του ΖΕΡΒΑ, εκτός αυτών που βρίσκονταν στην ΗΠΕΙΡΟ και το ΑΓΡΙΝΙΟ, σύντομα ηττήθηκαν και αφοπλίστηκαν, και λίγο μετά ο ΖΕΡΒΑΣ πολεμούσε συγχρόνως με τους Γερμανούς και με τον ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ο οποίος απέφυγε προσεκτικά κάθε επαφή με τους Γερμανούς.
          γ) Για δώδεκα μέρες πολέμησε επιτυχώς τους Γερμανούς και τον ΕΛΑΣ, κατατροπώνοντας τελικά τη γερμανική φάλαγγα στα ΤΖΟΥΜΕΡΚΑ ακολουθώντας λαμπρή τακτική και πολεμώντας ψυχωμένα. Έπειτα διασκόρπισε τις δυνάμεις του. Οι Γερμανοί έκαμαν μία βιαστική ολονύκτια πορεία, με νέα στρατεύματα από την ΑΡΤΑ, και αιφνιδίασαν το ΖΕΡΒΑ νωρίς το πρωί. Ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε στο ΖΕΡΒΑ με ανανεωμένη δύναμη. Είχε στριμωχθεί αλλά απαγκίστρωσε τις δυνάμεις του. Η ομάδα μου χωρίστηκε από το ΖΕΡΒΑ κατά τη διάρκεια της γενικής αναταραχής.
         δ) Δυστυχώς ο ΖΕΡΒΑΣ πίστεψε ένα πλαστό έγγραφο και κινήθηκε γρήγορα προς την ΑΡΤΑ και τα ΓΙΑΝΝΙΝΑ για να καταλάβει αυτές τις πόλεις. Ο ΕΛΑΣ κατέλαβε στρατηγικές θέσεις στα ΤΖΟΥΜΕΡΚΑ, εμποδίζοντας την επιστροφή του ΖΕΡΒΑ. Ξαναενώθηκα με το ΖΕΡΒΑ με ένα μέρος της ομάδας μου στις αρχές Δεκεμβρίου. Ο εμφύλιος πόλεμος συνεχιζόταν εμπρός και πίσω, κυρίως ανάμεσα στους ποταμούς ΑΡΑΧΘΟ και ΑΧΕΛΩΟ.
          ε) Την παραμονή μιάς αντεπίθεσης του ΖΕΡΒΑ στον ποταμό ΑΧΕΛΩΟ, το ΕΑΜ πρότεινε διαπραγματεύσεις για ανακωχή. Κατόπιν διαταγών μας ο ΖΕΡΒΑΣ απέσυρε τις δυνάμεις του κατά μήκος του ΑΧΕΛΩΟΥ. Ταυτόχρονα ο ΕΛΑΣ εξαπέλυσε γενική επίθεση – είχαν άφθονα εφόδια. Ο ΖΕΡΒΑΣ οπισθοχώρησε λόγω ελλείψεως πυρομαχικών. Κατάφερε πολύ βαριές απώλειες στον ΕΛΑΣ, και υποχώρησε με όλα τα όπλα και τα εφόδια, παίρνοντας και εφτά ελαφρά πολυβόλα, αλλά πρακτικά χωρίς πυρομαχικά. Οι Γερμανοί έκαναν προπαγάνδα και για τις δύο πλευρές, και έξυπνα άφηναν τον εμφύλιο πόλεμο να συνεχίζεται όταν έδειχνε σημάδια ύφεσης.
       στ) Για να σταματήσουμε τον εμφύλιο, δυστυχώς βάλαμε το ΖΕΡΒΑ σε μειονεκτική θέση αρκετές φορές, διατάσσοντάς τον να μην αντεπιτεθεί όταν αυτό ήταν στρατιωτικά απαραίτητο. Ακόμη νιώθω ότι αυτό ήταν λάθος.
        ζ) Ήμουν με τα προωθημένα στρατεύματα του ΖΕΡΒΑ για πολύ καιρό και θεωρώ ότι έδειξαν ανώτερη μαχητική ικανότητα, ειδικά αυτά που ήταν κάτω από τη διοίκηση αξιωματικών όπως οι αντισυνταγματάρχες ΑΓΟΡΟΣ και ΖΟΡΜΠΑΛΑΣ. Αλλά πάντα είχαν το πρόβλημα της έλλειψης πυρομαχικών, σε αντίθεση με τα άφθονα εφόδια που διέθετε ο ΕΛΑΣ για τις επιθέσεις του. Ο ΖΕΡΒΑΣ βοηθήθηκε σημαντικά από ποσότητες που κυρίευσε περιστασιακά από τον ΕΛΑΣ».
Για τον ΕΛΑΣ στην Ήπειρο και στο Αγρίνιο:
       «α) Η οργάνωση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στην ΗΠΕΙΡΟ και το ΑΓΡΙΝΙΟ ήταν κυρίως πολιτική. Αν και η Βρεταννική Στρατιωτική Αποστολή είχε φιλικές σχέσεις μαζί του, ο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν εκτέλεσε ούτε μία διαταγή του ΣΤΡΑΤΗΓΕΙΟΥ ΜΕΣΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ, αν και πάντα δίνονταν αφειδώς υποσχέσεις. Αν και 5.500 χρυσές λίρες τους δόθηκαν για να αγοράσουν τρόφιμα, τρόφιμα δεν παρουσιάστηκαν – μεσολάβησε ο εμφύλιος πόλεμος. Περιστασιακά έκαναν μικρές επιθέσεις κατά των Γερμανών χωρίς εμείς να το ξέρουμε εκ των προτέρων.
         β) Προς το παρόν, αποτελείτο κυρίως από στρατεύματα από περιοχές από όλα τα μέρη της Ελλάδος. Ο ρόλος τους ήταν σχεδόν αποκλειστικά εναντίον του ΖΕΡΒΑ. Οι ισχυρισμοί τους για δράση κατά των Γερμανών είναι φανταστικοί. Για παράδειγμα σε μιά Γερμανική πορεία από τη ΓΟΤΙΣΤΑ στη ΧΟΣΕΨΗ, κατά την οποία κάπου 200 Γερμανοί έφθασαν στο προαναφερθέν χωριό, ο ΕΛΑΣ ισχυρίσθηκε ότι σκότωσε 1200 Γερμανούς. Εγώ άκουσα όλες κι όλες μερικές ριπές πολυβόλων και είδα πολλούς Ελασίτες να υποχωρούν χωρίς να έχουν ρίξει ένα πυροβολισμό. Είδα επίσης ένα αντίγραφο της επίσημης Γερμανικής Αναφοράς. Τα αποτελέσματα ήταν δύο Γερμανοί ελαφρά τραυματίες (μια ομάδα ασυρμάτου έπεσε σε ενέδρα) και 17 Ελασίτες νεκροί από πυρά πολυβόλων μεγάλου βεληνεκούς. Οι χωρικοί το επιβεβαίωσαν. Αυτό είναι μόνο ένα τοπικό παράδειγμα. Ορισμένα από τα στρατεύματα του ΕΛΑΣ είναι καλά, αλλά οι αρχηγοί τους είναι 100% πολιτικοποιημένοι, με στόχο τους την τελική κυριαρχία στην ΕΛΛΑΔΑ. Για να είμαι ευθύς ως προς τον ΕΛΑΣ, γενικά πιστεύω ότι αυτά τα στρατεύματα στην ΗΠΕΙΡΟ είναι μερικά από τα χειρότερα του ΕΛΑΣ.
       γ) Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου τα σαδιστικά εγκλήματα και οι ακρωτηριασμοί υπήρξαν απεχθείς. Αυτά ήταν κυρίως έργο του ΑΡΗ και της συμμορίας των σφαγέων του. Οι τρομοκρατικές μέθοδοι του ΕΛΑΣ είχαν ως αποτέλεσμα το πικρό μίσος των χωρικών, οι περισσότεροι από τους οποίους άφηναν τα σπίτια τους όταν έρχονταν στην περιοχή τους ο ΕΛΑΣ. Ορισμένες φορές οι χωρικοί ζήτησαν από τους Ούνους να διώξουν τον ΕΛΑΣ – οι άνθρωποι προτιμούσαν τους Ούνους». 
4.       Έκθεση Θέμη Μαρίνου για διαφορές ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, απόσπασμα (ολόκληρη εδώ):
«1) Ο αντάρτης του ΕΛΑΣ ορκίζεται ότι δεν θα καταθέση το όπλον του μετά την απελευθέρωσιν της Ελλάδας προτού λάβουν χώραν αι εκλογαί. Ο όρκος του αντάρτου του ΕΟΕ δεν αναφέρει τοιούτον πράγμα, αντιθέτως ο Αρχηγός των, εις επισήμους δηλώσεις του, ετόνισεν ότι, άμα τη απελευθερώσει της Ελλάδος, θα καταθέση τα όπλα εις το Ελληνικόν Μουσείον αμέσως.
2) Ενώ εις τους αντάρτας του ΕΛΑΣ γίνονται συστηματικαί κομμουνιστικαί διδασκαλίαι και συζητήσεις καθημερινώς, κατά τρόπον φανατίζοντα τους αντάρτας και κάμνοντα αυτούς να πιστεύουν ότι ο σκοπός της υπάρξεώς των είναι διά μετά την απελευθέρωσιν της Ελλάδος, εις τους αντάρτας του ΕΟΕ μόνον πατριωτικαί κι’ εθνικιστικαί τοιαύται λαμβάνουν χώραν, τους εξηγείται δέ ότι αντάρται θα ήναι μόνον μέχρι της ημέρας της απελευθερώσεως της πατρίδος των.
3) Οι αντάρται του ΕΛΑΣ ψάλλουν άσματα αριστερού πολιτικού περιεχομένου. Οι του ΕΟΕ μόνον πατριωτικά άσματα ψάλλουν.
4) Οι αντάρται του ΕΛΑΣ προβαίνουν εις βαρβαρότητας και σφαγάς διά μαχαίρας και άλλων μέσων διά των παραμικροτέρων αφορμών και διά λόγους ως επί το πλείστον σχέσιν έχοντας με την πολιτικήν της οργανώσεώς των. Οι του ΕΟΕ ουδέποτε προέβησαν εις τοιαύτας βαρβαρότητας και ουδέποτε εξετέλεσαν άνθρωπον εάν δεν είχε προβεί εις έγκλημα κατά της πατρίδος. Αλλά και εις την περίπτωσιν αυτήν η εκτέλεσις εγένετο διά τυφεκισμού επισήμως.
5) Οι Αξ/κοί του ΕΛΑΣ ουδένα σεβασμόν πρός την Συμμαχικήν Αποστολήν έχουν ή είχαν, αντιθέτως κάμναν αντισυμμαχικήν προπαγάνδαν της χειροτέρας μορφής, τόσον στους αντάρτας των όσον και εις τους πολίτας. Οι του ΕΟΕ τρέφουν μεγάλον σεβασμόν πρός την Συμμαχικήν Αποστολήν και δημοσία εκφράζουν την πλήρη εμπιστοσύνην των εις τους Συμμάχους.
6) Διά την εκτέλεσιν επιχειρήσεων διαταχθεισών εκ Μέσης Ανατολής, το μέν ΕΛΑΣ έφερε πάντοτε δυσκολίας ή εμπόδια, το δέ ΕΟΕ πρώτον εξετέλει αυτάς, ασχέτως εάν υπήρχε πιθανότης επιτυχίας ή όχι. Η διαφορά αύτη έγκειται εις το ότι τα πολεμοφόδια και τους άνδρας το ΕΛΑΣ τα χρειάζεται ουχί διά τον πόλεμον, ουχί διά τους Γερμανούς, αλλά διά τους Έλληνας και διά την επιτυχίαν των δικτατορικών του επιδιώξεων.
7) Τα χρήματα άτινα εν Ελλάδι διέθετεν η Συμμαχική Αποστολή, εκ μέρους μέν της ΕΔΕΣ εξοδεύοντο δι’ αγοράν τροφίμων, ενδυμάτων και άλλων χρειωδών υλικών ελάχιστα δέ εις προπαγάνδαν, εκ μέρους όμως του ΕΛΑΣ τα τρόφιμα και τα είδη απεκτώντο διά κατασχέσεων κι’ επιτάξεων ως επί το πλείστον τα δέ χρήματα μυστηριωδώς εξαφανίζοντο. Κατά την γνώμην μου το μεγαλύτερον μέρος αυτών καταναλώνετο εις προπαγανδιστικάς υπέρ της ΕΑΜ εφημερίδας. 
8) Εις το ΕΛΑΣ οι πραγματικοί ηγέται των ανταρτικών ομάδων είναι οι πολιτικοί Καθοδηγηταί. Εις το ΕΟΕ πολιτικοί Καθοδηγηταί δεν υπάρχουν, υπάρχουν μόνον Αξ/κοί του Ελληνικού Στρατού.
9) Εις τον ΕΛΑΣ ο αντάρτης είναι σκλάβος, εάν δεν είναι συνειδητόν μέλος της οργανώσεως, εις το ΕΟΕ ο αντάρτης είναι ένας ελεύθερος άνθρωπος». 
5.       Αναφορά Νίκολας Χάμμοντ σχετικά με τη Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή και την Ελληνική κατάσταση, 14 Ιουνίου – 20 Αυγούστου 1944:
« […] 2. Αντάρτες. Η ποιότητα των μονάδων του ΕΛΑΣ κυμάνθηκε ανάλογα μ΄εκείνη των τοπικών διοικητών. Έτσι, η 9ηΜεραρχία της Περιοχής 1 σχεδόν κατέρρευσε στη διάρκεια της γερμανικής
Επιδρομής. […] Γενικά η πολιτική του Γενικού Αρχηγείου του ΕΛΑΣ ήταν να κάνει επιδρομές σε πόλεις κυρίως τον Ιούλιο με στόχο την ελληνική αντίσταση εναντίον του ΕΑΜ. Κατά τα άλλα, η τακτική του ΕΛΑΣ ήταν να κρατάει αμυντική στάση και να οπισθοχωρεί μπροστά στις γερμανικές επιδρομές.
Οι μονάδες του ΕΔΕΣ πολέμησαν καλά στην Ήπειρο πλησιάζοντας πολύ τους Γερμανούς και κατακτώντας θέσεις πυροβολικού. Όλα αυτά έδειξαν ένα επιθετικό πνεύμα και ένα υψηλό ηθικό που έλειψαν στις περιοχές του ΕΛΑΣ. […] 
3. Συνεργασία των ανταρτών με τη Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή. […] Στην περιοχή του ΕΔΕΣ, η συνεργασία με τη Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή και τις ομάδες OG ήταν καλή, και σημαντικές επιχειρήσεις εναντίον πυροβολαρχιών και της Παραμυθιάς ήταν επιτυχείς, πράγμα που δεν έγινε ποτέ σε περιοχές του ΕΛΑΣ.
4. Προοπτικές για τη φάση 3 «Κιβωτού». […] (β) Περιοχή του ΕΔΕΣ. Παρόλο που δεν υπάρχουν ομάδες RSR στην Περιοχή 4, οι αντάρτες του ΕΔΕΣ απέδειξαν ότι είναι ικανοί να επιτεθούν σε σημαντικούς στόχους, και μπορούν να ανεβάσουν το επίπεδο της φάσης 3 πάνω από εκείνο των ενδιάμεσων επιχειρήσεων. […]
Πολιτική των ανταρτών. (1) Το Γενικό Αρχηγείο του ΕΛΑΣ υποστηρίζει την άποψη ότι ο ΕΛΑΣ είναι μια οργάνωση τακτικού στρατού, με κεντρική διοίκηση και αμυντική στρατηγική. Μόλις σπάσει αυτή η άμυνα, οι μεραρχίες του ΕΛΑΣ παύουν να δρούν. Αυτό φάνηκε καθαρά στη διάρκεια της επιδρομής στην Περιοχή 1. Ο αντισυνταγματάρχης Έντμοντς έστειλε πλήρη αναφορά πάνω σ΄αυτή. Στην επιδρομή του Αυγούστου στο Καρπενήσι, μια περιορισμένη αμυντική γραμμή σχηματίστηκε στην κοιλάδα της Σπερχειάδας, αλλά η μετέπειτα διείσδυση των Γερμανών στην ορεινή πλευρά της περιοχής δεν συνάντησε καμιά αντίσταση. Ο λοχαγός Φίλποτ ανέφερε ότι η 7η Ταξιαρχία τήρησε αμυντική στάση στη δυτική πλευρά του Αχελώου, και συνεπώς δεν εμπόδισε καθόλου τη γερμανική επιδρομή που έγινε στην ανατολική πλευρά του ποταμού. […]
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ανώτερη ηγεσία του ΕΛΑΣ ξέρει καλά την κατάσταση, αλλά επιλέγει αυτή την τακτική για πολιτικούς λόγους. Στόχος της είναι να διατηρήσει τις δυνάμεις της και να διεκδικήσει τις απελευθερωμένες περιοχές. […] Πιστεύω ότι η πολιτική του Ζέρβα είναι να τηρήσει ειλικρινά τις διαταγές του Γενικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής και να ρίξει όλες του τις δυνάμεις εναντίον των Γερμανών. Είναι διατεθειμένος να δεχτεί τέτοιου τύπου διαταγές απ΄τον Αντισυνταγματάρχη Μπάρνς χωρίς ερωτήσεις και υπεκφυγές. Παράλληλα, έχει ανάγκη να προστατεύσει την περιορισμένη λιμενική του περιοχή εναντίον των επιθέσεων του ΕΛΑΣ ή των Γερμανών, κι αυτό τον αναγκάζει να περιορίζει μερικά απ΄τα καλύτερα στρατεύματά του σε αμυντικό ρόλο.
Σχέσεις ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ. Το επεισόδιο της 24ης Μεραρχίας και οι επιδρομές του ΕΛΑΣ στις πόλεις έχουν αυξήσει την εχθρότητα ανάμεσα στις δύο οργανώσεις, και συνέβαλαν στην αύξηση των συνοριακών επεισοδίων. Το επεισόδιο της 24ης Μεραρχίας αποκάλυψε ότι υπάρχει τώρα μια ισορροπία δυνάμεων, κι αυτό οδηγεί σε αδιέξοδο ανάμεσα στις δύο οργανώσεις. Σκοπός του ΕΛΑΣ είναι να το εκμεταλλευτεί αυτό, μετατρέποντας τη συμφωνία της Πλάκας από μια συμφωνία ανακωχής σε μια συμφωνία που να εξασφαλίζει το στάτους κβο χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις επιχειρησιακές ανάγκες της «Κιβωτού του Νώε», όπως προέβλεπε η μυστική παράγραφος. Επειδή ο ΕΛΑΣ δεν μπορεί να ελπίζει τώρα πια ότι θα εξολοθρεύσει τον ΕΔΕΣ, θέλει να τον κρατήσει περιορισμένο σε μικρή περιοχή και να τον συκοφαντεί με την προπαγάνδα του. Απ΄την άλλη μεριά, ο ΕΔΕΣ περιμένει μια διαταγή απ΄το Γενικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής για να εξαπλωθεί προκαλώντας στην ανάγκη μια ένοπλη σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπάρχουν στοιχεία στον ΕΔΕΣ που βάζουν το μίσος τους για το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ πριν το μίσος τους για τους Γερμανούς. Για να βοηθηθεί ο Ζέρβας να κρατήσει υπό έλεγχο αυτά τα στοιχεία, πρέπει να είναι σε θέση να τα κατευθύνει εναντίον των Γερμανών.
Η πολιτική κατάσταση. Εφόσον το παρελθόν έδειξε ότι ο ΕΛΑΣ ελέγχεται από μια πολιτική ομάδα, δεν πρέπει κανείς να εξετάζει το στρατιωτικό πρόβλημα στην Ελλάδα ξεχωριστά απ΄τον πολιτικό περίγυρό του. Η συμμετοχή του ΕΛΑΣ στην κυβέρνηση του Καΐρου έγινε μετά από πιέσεις, και είναι πιθανό η συμμετοχή αυτή να μην είναι ειλικρινής. […] Η εχθρότητα απέναντι στον ΕΛΑΣ και τα έργα του ήταν φανερή στη Δυτική Μακεδονία μετά τη γερμανική επιδρομή. Ήταν φανερή και στην Περιοχή Γ μετά την εξολόθρευση της ΕΚΚΑ. Εκτός απ΄το μίσος που προκάλεσαν οι τρομοκρατικές πράξεις, ο πόλεμος έχει κουράσει τον πληθυσμό. Έτσι, ο κόσμος επιθυμεί τη διάλυση του ΕΛΑΣ με την ίδια αδημονία με την οποία περιμένει το τέλος της γερμανικής κατοχής.
Στο εσωτερικό του ΕΛΑΣ υπήρχαν ανάλογες δυνάμεις. Πιστεύω ότι πάνω από το 60% των αντρών του ΕΛΑΣ θέλουν να τον εγκαταλείψουν, αν μπορούν να το κάνουν χωρίς κίνδυνο, και θέλουν να συνεργαστούν με τα στρατεύματά μας εναντίον των Γερμανών. Οι περισσότεροι προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ για πατριωτικούς λόγους. Πλανήθηκαν και το ξέρουν, αλλά δεν βλέπουν πως μπορούν να ξεφύγουν».
6.       Έκθεση του Τζων Στήβενς για δράση ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ αρχές του 1943:
Για το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ
«Παραγ. 41: Θα διακινδύνευα την εικασία ότι 15 έως 20 τοις εκατό του ΕΑΜ είναι Κομμουνιστές και ότι πρόθυμα μέλη δεν είναι περισσότεροι από το 50 τοις εκατό. Οι υπόλοιποι κρατούνται στο κίνημα με τρομοκρατία ή λόγω ελλείψεως άλλης οργάνωσης.
Παραγ. 43: Στην πράξη αυτό [το ΕΑΜ] είναι ένας μάλλινος μανδύας πίσω από τον οποίο καλύπτονται δημαγωγοί που εκφράζουν δημόσια πολιτικές απόψεις στους αγράμματους χωρικούς.
Παραγ. 46: Αυτές οι δόλιες μορφές των πολιτικών καθοδηγητών είναι η χειρότερη φυσιογνωμία του ΕΛΑΣ. … είναι εντελώς αδίστακτοι βάζοντας τη σκοπιμότητα του ΕΑΜ προ της στρατιωτικής αναγκαιότητας.
Παραγ. 47: Ο ΕΛΑΣ είναι ανεπαρκώς στελεχωμένος με αξιωματικούς. Η επίσημη καμπάνια του ΕΑΜ κατά των μονίμων αξ/κών γενικά, απέτρεψε πολλούς να προσχωρήσουν, ιδίως όταν, κατά την εκκαθάριση των αντιφρονούντων στοιχείων, το Μάρτιο, κάμποσοι μόνιμοι αξιωματικοί ξεπαστρεύτηκαν.
Παραγ. 51: […] Μεταξύ των υψηλότατα ισταμένων δεν μπορώ να σκεφθώ κανέναν που πράγματι δεν θέτει πρώτα τον εαυτό του και δεύτερο την Ελλάδα. Εκεί που βρίσκει κανείς αποτελεσματικότητα είναι στην ακαδημαϊκή πληρότητα του ΕΥΜΑΙΟΥ, στον αδίστακτο σαδισμό του ΑΡΗ, ή στον φόβο του ΣΑΡΑΦΗ που αποτελεί την κινητήρια δύναμη. Οι κατώτεροι πολιτικοί αρχηγοί έχουν παρακατιανά, πιο ζωώδη κίνητρα, την εκδίκηση για το καθεστώς του Μεταξά ή τη γρήγορη απόκτηση πλούτου και δυνάμεως με αμφίβολα μέσα.
Παραγ. 52: Σε κατώτερες θέσεις υπάρχουν πολλοί καλοί αξ/κοί οι οποίοι δεν προάγονται για πολιτικούς λόγους, ενώ οι ανώτερες θέσεις καλύπτονται από πολιτικούς.
Παραγ. 59: Τέτοιοι υπαινιγμοί [εκ μέρους του ΕΛΑΣ κατά των άλλων] και παρόμοιες διαστρεβλώσεις της αλήθειας διαδίδονται σήμερα σε όλη την Ελλάδα με αδιάκοπες επιθέσεις εναντίον κάθε άλλης ανταγωνιστικής οργανώσεως στην Ελλάδα καθώς και του Βασιλέως και της Εξόριστης Κυβερνήσεως. Επανειλημμένως άκουσα ότι είχαν αδιάσειστες αποδείξεις πως ο ΖΕΡΒΑΣ είναι Ιταλός κατάσκοπος και πως η ΥΒΕ παίρνει χρήματα από τους Γερμανούς, και αλίμονο γιατί όλα αυτά τα καταπίνει ο μέσος Έλληνας χωρικός που επί του παρόντος αποτελεί τη σπονδυλική στήλη του αντιστασιακού κινήματος.
Παραγ. 66: Για τους λόγους αυτούς έχω την εντύπωση ότι το ΕΑΜ είναι κάλπικο και όταν οι ηγέτες του διεκδικούν αυθαίρετα για τον εαυτό τους το δικαίωμα ν’ αντιπροσωπεύουν την Ελλάδα, έχουν προσωπικά κίνητρα.
Για τις ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ
Παραγ. 74: Η οργάνωση ΕΔΕΣ υπό την ηγεσία του στρατηγού Ζέρβα…έχει αποδειχθεί το σημείο αντλήσεως θάρρους για πολλούς αντιτιθέμενους στο ΕΑΜ. Αυτό κατέστη ευκολότερο από το γεγονός ότι προϋπόθεση υπηρετήσεως στον ΕΔΕΣ είναι η απελευθέρωση της Ελλάδος από τον εισβολέα και τίποτα περισσότερο. Αποτέλεσμα ήταν να γίνει ο στρατηγός ΖΕΡΒΑΣ προστάτης των μικρών Εθνικών Ομάδων όλων των περιοχών.
Παραγ. 75: Δεν υπάρχει στον ΕΔΕΣ διάκριση μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών όπως υπάρχει στο ΕΑΜ. Αυτή είναι η αξιοσημείωτη αρετή του, καθώς και η καλύτερη επάνδρωσή του με αξιωματικούς και η πλέον ικανή μαχητική δύναμή του. Αλλά είναι αναγκασμένος [ο ΕΔΕΣ] να φυλάει και τα νώτα του, μήπως εξασθενίζοντας από τη δράση του εναντίον του Άξονος αφήσει τον εαυτό του να γίνει βορά στο ΕΑΜ.
Παραγ. 77: Όλη η οργάνωση του ΕΔΕΣ έχει οικοδομηθεί πάνω στην ιδέα της εθελοντικής υπηρεσίας, χωρίς εξαναγκασμό, με αποτέλεσμα να μείνει πολύ πίσω από το ΕΑΜ στον αγώνα δρόμου οργανώσεως της υπαίθρου.
Παραγ. 78: Ο ΕΔΕΣ με τη σθεναρή αντίστασή του στο ΕΑΜ, τότε που το δεύτερο επιχείρησε να καταπνίξει όλες τις άλλες οργανώσεις, ανάγκασε το ΕΑΜ ν΄αποκαλυφθεί και να δείξει στη Βρετανική Αποστολή σε τι ακριβώς απέβλεπε.
7.       Ουίλιαμ Τζόρνταν, Έκθεση για την δραστηριότητα στην Ελλάδα, Απρίλιος 1944:
 Σχέσεις με τους αντάρτες
«4.Οι πρώτες συνεννοήσεις μας, μετά τη λειτουργία του Γοργοποτάμου ήταν με τον Γενικό ΖΕΡΒΑ – έναν ατρόμητο αγγλόφιλο, έναν θαρραλέο στρατιώτη, αλλά μάλλον καλοήθη και χαλαρό διαχειριστή. Η διοίκησή του βελτιώθηκε μετά τον Ιούλιο του ’43, όταν απασχολούνται επιτελείς. Οι αξιωματικοί ΕΔΕΣ ήταν στο σύνολό τους, καλοί, και σχεδόν όλοι έδωσαν το 100 τοις εκατό της συνεργασίας. Οι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ ήταν επίσης πάντα καλοί, αλλά ήταν τα αδύναμα εργαλεία δόλιων πολιτικών απατεώνων η υποταγή στην ιδεολογία των οποίων γέννησε την αδυναμία τους να περιορίσουν τα συμφέροντά τους αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο για το έργο που αντιστρατεύονται.
5. Η συμπεριφορά του ΕΛΑΣ έναντι του άμαχου πληθυσμού είναι τυραννική και στις μεθόδους του δεν διαφέρει από τους ΝΑΖΙ. Εάν δεν ενταχθεί κάποιος στο ΕΑΜ / ΕΛΑΣ ήταν προδότης. Αν ήταν μάλλον επίμονη επιθυμία σας να συμμετάσχετε στον ΖΕΡΒΑ, χαλκευμένες αλλαγές θα είχαν ως αποτέλεσμα να σας βάλουν στο «προστατευτικό» υπό την επιτήρηση ή ακόμα και να χαρακτηριστείτε ως προδότης. Δεν υπήρξε καμία προσπάθεια από ΕΔΕΣ να συντονίσουν δημόσια διοίκηση,[…]. Ο ΖΕΡΒΑΣ έχει σημειώσει μικρή προσπάθεια προπαγάνδας και δεν θα ανεχθεί οποιαδήποτε προσπάθεια να αναγκάσει τους ανθρώπους να τον υποστηρίξουν. Αν οι άνθρωποι της Κεντρικής και της Δυτικής ΕΛΛΑΔΑΣ ήταν ελεύθεροι να επιλέξουν την ένταξή  τους, ο ΕΔΕΣ θα είχε αγκαλιάσει τη συντριπτική πλειοψηφία του λαού και των στρατιωτικών[…].
6. Μία συνθήκη ή συμφωνία που υπογράφεται με τον ΕΛΑΣ, δεν αξίζει ούτε το χαρτί στο οποίο είναι γραμμένη. Έχει τόση αξία όπως αυτή που υπογράφηκε στο Μόναχο. Τα αφεντικά του ΕΛΑΣ χρησιμοποιούν έξυπνα ψέμματα και διαβολικές απάτες όπως οι Ναζί…».
8.       Έκθεση Ταγματάρχη Ντέιβιντ Ουάλλας (απόσπασμα):
Για Ζέρβα και ΕΔΕΣ
«[…] η μόνη απόλυτα σοβαρή πλευρά της πολιτικής του είναι, προφανώς, η ειλικρινής του πεποίθηση ότι το μέλλον και τα συμφέροντα της Ελλάδος συνδέονται άρρηκτα με τη Μεγάλη Βρετανία και ό,τι συνεπώς, η φιλία και η συνεργασία μαζί της πρέπει να προηγούνται κάθε άλλης βλέψης. […] Είναι, όμως, διατεθειμένος να αποδεχθεί τον βασιλέα και οτιδήποτε του ζητήσουμε στο μεταξύ. Πιστεύω, εξάλλου, ότι από τον Μάρτιο που έστειλε το μήνυμά του στον βασιλέα, ουδέποτε είπε ή έκανε το μη νομιμόφρον.
Ο Ζέρβας είναι φανατικός αντικομμουνιστής και ασφαλώς θα χρησιμοποιήσει τις δυνάμεις του για να αντισταθεί σε ένα πραξικόπημα του ΕΛΑΣ. Το ότι η ένοπλη διαμάχη μεταξύ τους δεν έχει ξεσπάσει ακόμα, οφείλεται αποκλειστικά στη Βρετανική Αποστολή. Ο Ζέρβας τρέφει μεγάλη προσωπική εκτίμηση στον ταξίαρχο Myersκαι έτσι εκείνος, ως έσχατος μεσολαβητής σε κάθε εμφύλια κρίση, έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί με επιτυχία την επιρροή του στον Ζέρβα, τον οποίο πείθει να υποχωρεί για να αναβάλει την αιματοχυσία. […] ο Ζέρβας έχει την απόλυτη πεποίθηση πως η πολιτική κατεναυσμού του ΕΑΜ εκ μέρους της Αποστολής είναι εσφαλμένη. Βλέπει καθαρά ότι η ειλικρινής συνεργασία με τους κομμουνιστές είναι αδύνατη και έχει δηλώσει σαφώς στον ταξίαρχο Myers πως μόνον η νομιμοφροσύνη του στη Βρετανική Αυτοκρατορία τον εξανάγκασε να γίνει σύμμαχος αυτής της ολέθριας δύναμης. Θεωρεί ειλικρινά πως ενισχύουμε την ανάπτυξη του ΕΑΜ σε βαθμό που να καθίσταται απειλή για τα συμφέροντά μας και για το μέλλον της Ελλάδος. Υπέγραψε το συμφωνητικό των Εθνικών Ομ’αδων απρόθυμα, μόνο και μόνο επειδή υποχρεώθηκε να το πράξει και επειδή του είπαν ότι αυτό αποτελούσε επιθυμία της Μέσης Ανατολής. […]
Ο στρατηγός Ζέρβας είναι πραγματικός ηγέτης και εμπνέει μεγάλο σεβασμό και αφοσίωση στους οπαδούς του. Εκτιμάται ότι έχει υπό τη διοίκησή του 5.000, περίπου, από το σύνολο των 20.000 ανταρτών στην Ελλάδα. […] Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτη ανάμεσά τους [σ.σ. αναφέρεται στους αξιωματικούς του ΕΔΕΣ] είναι η έχθρα που αισθάνονται απέναντι στους πολιτικούς των παλαιών βενιζελικών κομμάτων. Αυτοί οι πολιτικοί είναι οι παραδοσιακοί πολιτικοί τους σύμμαχοι και, σε πολλές περιπτώσεις, οι πολιτικοί τους φίλοι. Πριν βγει στα βουνά, ο Ζέρβας είχε μακρές συνομιλίες με αυτούς τους πολιτικούς αρχηγούς και προσπάθησε να τους πείσει να τον υποστηρίξουν. Η σταθερή τους άρνηση και η απόλυτη απραξία τους στον αγώνα κατά του Άξονα οδήγησαν τους πρώην φίλους τους να τους θεωρούν προδότες της εθνικής υπόθεσης,[…].»
Για το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ
     «[…] Το ΕΑΜ αποτελεί πολύ μεγαλύτερη οργάνωση από τον ΕΔΕΣ, παρότι θα συγκέντρωνε λιγότερους οπαδούς αν οι αληθινοί σκοποί του ήταν γνωστοί και οι άνθρωποι ελεύθεροι να εκφράσουν τη γνώμη τους. […] Τον πρώτο καιρό, η αποτελεσματικότητα και η ευρεία εξάπλωσή του στηρίχτηκαν στη βία. Όλα τα αγαθά και οι υπηρεσίες επιτάσσονταν ως αναγκαία, ενώ ο Ζέρβας ανέκαθεν πλήρωνε γι΄αυτά που χρησιμοποιούσαν οι ομάδες του. Όταν χρειαζόταν, αυτή τη μη δημοφιλή επίταξη την επέβαλλαν με λεηλασίες, βασανιστήρια, βιασμούς και φόνους. […]Διαθέτω όλες τις – από πρώτο χέρι – αποδείξεις που χρειάζομαι για να πειστώ ότι οι χωρικοί, τουλάχιστον στη δυτική Θεσσαλία, θα έδιναν τα πάντα για να απαλλαγούν από τον ζυγό του ΕΑΜ. Δεν φοβούνται ότι οι Ιταλοί ή οι Γερμανοί θα παραμείνουν στην Ελλάδα για πολύ ακόμα. Φοβούνται, ωστόσο, τρομερά ότι το ΕΑΜ θα παραμείνει. […]
Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ είναι κακά εκπαιδευμένοι και απειθάρχητοι. Πολλοί από του Βρετανούς αξιωματικούς  – συνδέσμους θα πρόσθεταν ότι λίγοι απ΄αυτούς προτίθενται σοβαρά να πολεμήσουν τον Άξονα. Σίγουρα, δεν συμμετείχαν στην τελευταία σειρά των επιχειρήσεων για την καταστροφή των μέσων επικοινωνίας του εχθρού, πριν ακριβώς από την απόβαση στη Σικελία. […]
[…], οι περισσότεροι από τους πολιτικούς συμβούλους είναι κομμουνιστές, ενώ έχει γίνει ευρύτατη προπαγάνδα, που αποκαλείται «διαφώτιση» ή «πολιτική επιμόρφωση». Το ΕΑΜ, επίσης, εκδίδει έναν εκπληκτικό αριθμό τοπικών εφημερίδων. Σε όλες, τα ¾ του χώρου τους είναι αφιερωμένα στη διαφώτιση, έναντι του ¼ που καταλαμβάνουν οι ειδήσεις, από τις οποίες πάλι τα ¾ αποτελούν νέα από τη Μόσχα. […]
[…] το ΕΑΜ στο ιδρυτικό του μανιφέστο διατύπωσε καθαρά τους ακόλουθους δύο στόχους: Να διώξει τους εισβολείς του Άξονα και να εγκαθιδρύσει τη λαϊκή κυριαρχία. Κάθε νεοσύλλεκτος του ΕΛΑΣ έπρεπε να ορκιστεί ότι θα πολεμήσει και για τους δύο αυτούς σκοπούς και θα συνεχίσει να πολεμάει μέχρις ότου ο διοικητής του, του πει πως έχουν εκπληρωθεί. Ορκιζόταν προκαταβολικά πως αν επιχειρούσε να φύγει πριν από τη στιγμή αυτή, συμφωνούσε να τον εκτελέσουν. Και, βεβαίως, ένας αριθμός ανταρτών είχε ήδη εκτελεστεί. Τούτο σημαίνει, ασφαλώς, ότι η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ ήθελε να είναι σίγουρη πως θα χρησιμοποιήσει τον ΕΛΑΣ την κατάλληλη στιγμή, εάν θεωρούσε ότι αυτό τη συνέφερε. Πρέπει να πω ότι μέχρι τον Μάρτιο ή τον Απρίλιο αυτού του έτους [σ.σ.  η έκθεση γράφτηκε τον Αύγουστο του 1943], το ΕΑΜ αναμφισβήτητα καταγινόταν με τη μεθόδευση ενός βίαιου κομμουνιστικού πραξικοπήματος, με τη χρήση του ΕΛΑΣ. Ήλπιζε και περίμενε ότι το Ανατολικό Μέτωπο θα κατέρρεε ολότελα και ότι σύντομα θα έβλεπε τον Κόκκινο Στρατό στα Βαλκάνια. Στην Ελλάδα διέσυρε κάθε άλλη οργάνωση – πολύ συχνά και τη Βρετανική Αποστολή -, ενώ πάσχισε να διαλύσει κάθε ένοπλη ανταρτική ομάδα. Μόνον ο Ζέρβας ήταν πολύ ισχυρός για να τον διαλύσει το ΕΑΜ.[…]
Θα ολοκληρώσω αυτό το τμήμα, σχετικά με το ΕΑΜ, με μερικές αναφορές στην πανβαλκανική του πολιτική. Ο Τύπος του ΕΑΜ είναι γεμάτος αναφορές όπως: «Το όνειρο των σκλαβωμένων βαλκανικών λαών για τη δημιουργία μιας Πανβαλκανικής Ομοσπονδίας που θα κυβερνάται από το λαό, μακριά από κάθε ξένη εξάρτηση, μπαίνει στο δρόμο της εκπλήρωσής του». Το ΕΑΜ απορρίπτει συνολικά οποιαδήποτε εδαφική διεκδίκηση στα Βαλκάνια και ενδιαφέρεται πολύ έντονα να αναπτύξει τις σχέσεις του με άλλα βαλκανικά ανταρτικά κινήματα, πάνω απ΄όλα με τον Τίτο, αλλά και με τους Αλβανούς, ακόμα και με τους Βούλγαρους. Η επίσημη γραμμή του για τις βουλγαρικές ωμότητες στην κατεχόμενη Ελλάδα υπήρξε πάντα ότι «δεν έγιναν από το λαό» και ότι, πίσω από τους φασίστες που κυβερνάνε, υπάρχουν τ΄αδέλφια μας, ο βουλγαρικός λαός. […]».       
     

Σχέσεις ΕΟΕΑ-ΕΛΑΣ, σύμφωνα με την έκθεση του Θέμη Μαρίνου προς την SOE

  Οι ιδιαιτερότητες μεταξύ των σχέσεων του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ είναι λίγο πολύ γνωστές σήμερα. Εκπληκτικής σημασίας ωστόσο είναι η χειρόγραφη έκθεση (Ιανουάριος 1944) του Θέμη Μαρίνου που μεταξύ άλλων περιγράφει την ιδιόρρυθμη αυτή σχέση των δύο κυριότερων αντιστασιακών οργανώσεων. Το απόσπασμα της έκθεσης αυτής παρατίθεται αυτούσιο από το βιβλίο του Θ. Μαρίνου, «Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης» :
Ο Θέμης Μαρίνος.
» Επειδή έζησα αρκετό διάστημα μετά των ανταρτών της ΕΟΕ, καθώς και μετά των ανταρτών του ΕΛΑΣ, ηδυνήθην να συγκρίνω τας δύο αυτάς οργανώσεις και να μελετήσω τας διαφοράς της μιάς από την άλλην. Αι κυριώτεραι τούτων είναι αι εξής:
1) Ο αντάρτης του ΕΛΑΣ ορκίζεται ότι δεν θα καταθέση το όπλον του μετά την απελευθέρωσιν της Ελλάδας προτού λάβουν χώραν αι εκλογαί. Ο όρκος του αντάρτου του ΕΟΕ δεν αναφέρει τοιούτον πράγμα, αντιθέτως ο Αρχηγός των, εις επισήμους δηλώσεις του, ετόνισεν ότι, άμα τη απελευθερώσει της Ελλάδος, θα καταθέση τα όπλα εις το Ελληνικόν Μουσείον αμέσως.
2) Ενώ εις τους αντάρτας του ΕΛΑΣ γίνονται συστηματικαί κομμουνιστικαί διδασκαλίαι και συζητήσεις καθημερινώς, κατά τρόπον φανατίζοντα τους αντάρτας και κάμνοντα αυτούς να πιστεύουν ότι ο σκοπός της υπάρξεώς των είναι διά μετά την απελευθέρωσιν της Ελλάδος, εις τους αντάρτας του ΕΟΕ μόνον πατριωτικαί κι’ εθνικιστικαί τοιαύται λαμβάνουν χώραν, τους εξηγείται δέ ότι αντάρται θα ήναι μόνον μέχρι της ημέρας της απελευθερώσεως της πατρίδος των.
3) Οι αντάρται του ΕΛΑΣ ψάλλουν άσματα αριστερού πολιτικού περιεχομένου. Οι του ΕΟΕ μόνον πατριωτικά άσματα ψάλλουν.
4) Οι αντάρται του ΕΛΑΣ προβαίνουν εις βαρβαρότητας και σφαγάς διά μαχαίρας και άλλων μέσων διά των παραμικροτέρων αφορμών και διά λόγους ως επί το πλείστον σχέσιν έχοντας με την πολιτικήν της οργανώσεώς των. Οι του ΕΟΕ ουδέποτε προέβησαν εις τοιαύτας βαρβαρότητας και ουδέποτε εξετέλεσαν άνθρωπον εάν δεν είχε προβεί εις έγκλημα κατά της πατρίδος. Αλλά και εις την περίπτωσιν αυτήν η εκτέλεσις εγένετο διά τυφεκισμού επισήμως.
5) Οι Αξ/κοί του ΕΛΑΣ ουδένα σεβασμόν πρός την Συμμαχικήν Αποστολήν έχουν ή είχαν, αντιθέτως κάμναν αντισυμμαχικήν προπαγάνδαν της χειροτέρας μορφής, τόσον στους αντάρτας των όσον και εις τους πολίτας. Οι του ΕΟΕ τρέφουν μεγάλον σεβασμόν πρός την Συμμαχικήν Αποστολήν και δημοσία εκφράζουν την πλήρη εμπιστοσύνην των εις τους Συμμάχους.
6) Διά την εκτέλεσιν επιχειρήσεων διαταχθεισών εκ Μέσης Ανατολής, το μέν ΕΛΑΣ έφερε πάντοτε δυσκολίας ή εμπόδια, το δέ ΕΟΕ πρώτον εξετέλει αυτάς, ασχέτως εάν υπήρχε πιθανότης επιτυχίας ή όχι. Η διαφορά αύτη έγκειται εις το ότι τα πολεμοφόδια και τους άνδρας το ΕΛΑΣ τα χρειάζεται ουχί διά τον πόλεμον, ουχί διά τους Γερμανούς, αλλά διά τους Έλληνας και διά την επιτυχίαν των δικτατορικών του επιδιώξεων.
7) Τα χρήματα άτινα εν Ελλάδι διέθετεν η Συμμαχική Αποστολή, εκ μέρους μέν της ΕΔΕΣ εξοδεύοντο δι’ αγοράν τροφίμων, ενδυμάτων και άλλων χρειωδών υλικών ελάχιστα δέ εις προπαγάνδαν, εκ μέρους όμως του ΕΛΑΣ τα τρόφιμα και τα είδη απεκτώντο διά κατασχέσεων κι’ επιτάξεων ως επί το πλείστον τα δέ χρήματα μυστηριωδώς εξαφανίζοντο. Κατά την γνώμην μου το μεγαλύτερον μέρος αυτών καταναλώνετο εις προπαγανδιστικάς υπέρ της ΕΑΜ εφημερίδας. 
8) Εις το ΕΛΑΣ οι πραγματικοί ηγέται των ανταρτικών ομάδων είναι οι πολιτικοί Καθοδηγηταί. Εις το ΕΟΕ πολιτικοί Καθοδηγηταί δεν υπάρχουν, υπάρχουν μόνον Αξ/κοί του Ελληνικού Στρατού.
9) Εις τον ΕΛΑΣ ο αντάρτης είναι σκλάβος, εάν δεν είναι συνειδητόν μέλος της οργανώσεως, εις το ΕΟΕ ο αντάρτης είναι ένας ελεύθερος άνθρωπος. 
   Διά να τελειώσω την έκθεσίν μου αυτήν με συνείδησιν ήσυχον ότι ανέφερα όσα έπρεπε ν’ αναφέρω, νομίζω ότι πρέπει να προσθέσω και τας κατωτέρω αληθείας. 
Εις τας προστριβάς μετά του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, πάντοτε έδιδεν την διαλλακτικωτέραν των λύσεων ο ΖΕΡΒΑΣ. 
Τα επεισόδια τα οποία το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ εσκηνοθέτει εις βάρος του, προσεπάθει αξιοπρεπώς ν’ αποφεύγη.
Εις απροκλήτους επιθέσεις εκ μέρους του ΕΛΑΣ, πάντοτε ελάμβανεν ο ΖΕΡΒΑΣ αμυντικήν στάσιν, ποτέ δέ επιθετικήν.
Οποτεδήποτε εκλήθη εις βοήθειαν παρά του ΕΛΑΣ, έσπευσε να στείλη τας δυνάμεις του αμέσως, διότι επρόκειτο δι’ αγώνα κατά των κατακτητών, αντιθέτως όμως ο ΕΛΑΣ ουδέποτε τον ενίσχυσεν, όσον δύσκολος και αν ήτο η θέσις του εις οιανδήποτε μάχην.
   Την πρώτην ημέραν της εκκρήξεως του εμφυλίου πολέμου ευρισκόμην εις το Αρχηγείον του ΖΕΡΒΑ. Ήμουν παρών εις την συγκέντρωσιν των Αξ/κών του. Ήτο εξαιρετικά θλιμένος σχεδόν έκλαιγεν όταν ανήγγειλεν εις τους Αξ/κούς του ότι ήτο αναγκασμένος ν’ αμυνθή και να χύση αίμα ελληνικόν. Τους είπεν ότι δεν πρέπει αυτοί να ρίξουν τον πρώτον πυροβολισμόν. Επίσης εζήτησεν εξ αυτών όπως μεταχειρίζονται τους αιχμαλώτους των ως Έλληνας και ουχί ως εχθρούς. Ήμουν παρών όταν του έφεραν τους πρώτους αιχμαλώτους.
Μετά τον αφοπλισμόν των, μετέβη ο ίδιος και τους ωμίλησε με λόγους πραγματικώς πατριωτικούς και πατρικούς, τους άφησε δέ κατόπιν ελευθέρους να μεταβούν εις τας οικίας των, αφού προηγουμένως απέσπασεν τον λόγον της τιμής των, ότι δεν θα ελάμβανον πλέον μέρος εις τον εμφύλιον πόλεμον και δεν θ’ απεμακρύνοντο των ορίων του χωρίου των. 
   Επίσης παρών ήμουν όταν επέπληττε αυστηρώς αντάρτην του, διότι ωμίλησε κατ’ απρεπή τρόπον εις αιχμάλωτον του ΕΛΑΣ. Αλλά και παρών ήμουν όταν οι του ΕΛΑΣ εμαστίγωνον, εβασάνιζον κι’ εφυλάκιζον τους ιδικούς των αιχμαλώτους, κατά πολύ χειρότερον τρόπον από τους Γερμανούς. 
    Σχόλια επί των ανωτέρω δεν θα κάμμω διά να μην επιρρεάσω, διά της ατομικής μου γνώμης, το πραγματικόν συμπέρασμα, το οποίον υμείς πρέπει να βγάλετε. Ελπίζω να έδωσα αρκετά καθαράν την σχετικήν με το ΕΔΕΣ εικόνα.
                                                                                                                                Θ. ΜΑΡΙΝΟΣ»
Πηγή 
Θέμης Μαρίνος, » Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης», Β’ Τόμος, σ. 374-377, εκδόσεις Παπαζήση.

 

Περί της δήθεν συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών: Ιστορικά τεκμηριωμένη απάντηση – Α’ μέρος

Ο Στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας.

Η ιστορία της Κατοχής και της Αντίστασης διακρίνεται για την αμφιλεγόμενη ταυτότητά της. Έχει χρησιμοποιηθεί μάλιστα και η φράση «εποχή της σύγχυσης» από ορισμένους ιστορικούς, όταν αναφέρονται στην περίοδο αυτή. Για όλους εμάς λοιπόν, ιστορικούς και μη, που ασχολούμαστε επί καθημερινής βάσεως με την μελέτη και την έρευνα της συγκεκριμένης περιόδου, είναι πολύ σημαντικό και ταυτόχρονα δύσκολο να βρούμε τον μίτο της Αριάδνης. Ωστόσο, χρέος του ιστορικού, είναι να αναλύει και να περιγράφει τα γεγονότα, μακριά από προσωπικές εμπάθειες ή συμπάθειες. Αυτό ομολογουμένως δεν είναι εύκολο. Πόσω μάλλον σε μία τόσο ταραγμένη δεκαετία όπως αυτή του 1940. Γι΄αυτό τον λόγο, ο καθένας που θέλει να έχει άποψη, οφείλει να τη βασίζει σε ντοκουμέντα που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση. Μέχρι σήμερα, έχει επικρατήσει το εξής παράδοξο στην βιβλιογραφία της περιόδου 1941-1944. Οι περισσότεροι ιστορικοί ερευνητές εστιάζουν αποκλειστικά σε αριστερές πηγές (προφανώς σαν απόρροια των πεποιθήσεών τους) και δη «σκληροπυρηνικές». Αυτό το φαινόμενο παρατηρείται και σε ξένους ιστορικούς, που το ίδιο σύστημα προσπαθεί να τους παρουσιάσει σαν «αντικειμενικούς και αυθεντίες». Αρνούνται οι άνθρωποι αυτοί όχι μόνο να μελετήσουν την «άλλη πλευρά», αλλά και να εστιάσουν σε μαρτυρίες και τεκμήρια που υποστηρίζουν διακεκριμένοι ιστορικοί ερευνητές, που ανήκουν στην αριστερά και που πολλοί από αυτούς υπήρξαν πρωταγωνιστές των γεγονότων, από καίριες θέσεις τόσο στο ΚΚΕ όσο και στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Επιπλέον, προσπαθούν να αφανίσουν τα αρκετά ντοκουμέντα που ενοχοποιούν τη δική τους παράταξη. Παρουσιάζουν χαλκευμένα πολλά στοιχεία και έγγραφα παραποιημένα με στόχο να προκαλέσουν την σύγχυση στους ερευνητές των αρχείων. Ακριβώς το ίδιο επεδίωξε και η υπηρεσία Ψυχολογικού πολέμου του Χίτλερ, η περιβόητη Άινς Τσε ( I/C ) με τη σύνταξη πλαστών εγγράφων, που μοναδικό σκοπό είχανε να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο και να βάλουν στο μυαλό των δύο αντίπαλων οργανώσεων (ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ) ότι ο αντίπαλός τους ήταν ευνοούμενος των Γερμανών. Κάτι που τελικά το πέτυχαν. Τελειώνοντας τον πρόλογο αυτό, αξίζει να αναφέρουμε, ότι στην αριστερή – κομματική βιβλιογραφία, όσο μπορούν, αποφεύγουν την αναφορά στις επίσημες βρετανικές πηγές. Οι αναφορές των μελών της Συμμαχικής αποστολής προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής είτε δεν χρίζουν ιδιαίτερης αναφοράς είτε αποσιωπούνται εντελώς επειδή αυτό συμφέρει την αριστερά. Μάλιστα, ο πρώτος αρχηγός της Συμμαχικής αποστολής Έντυ Μάγιερς σε συνέντευξή του σε ελληνικό περιοδικό είχε αναφέρει την διαστρέβλωση της ιστορικής αλήθειας από το ΚΚΕ, για τον τρόπο διδασκαλίας της εθνικής αντίστασης στην μεταπολιτευτική Ελλάδα ( βλ. Οικονομικό Ταχυδρόμο, τεύχος Οκτωβρίου 1995).
Παρατηρείται λοιπόν, ιδίως στις αρχές της δεκαετίας του 1980 στην Ελλάδα, μια προσπάθεια όχι απλώς αναγνώρισης της εθνικής αντιστασιακής οργάνωσης ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αλλά αγιοποίησής της με στόχο να ξαναγράψει την ιστορία. Κάτι που το κατάφερε ο Ανδρέας Παπανδρέου σαν πρωθυπουργός, με την υιοθέτηση της παρακαταθήκης του ΕΑΜ και των προσωπικοτήτων που αφόρισε μετά το 1950 το ΚΚΕ σαν προβοκάτορες, προδότες, συνεργάτες των Γερμανών, πράκτορες των Άγγλων κλπ… Επόμενο βήμα ήταν η πολτοποίηση μεγάλου μέρους βιβλίων του Γενικού Επιτελείου Στρατού καθώς και της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, που αναφέρονταν στην περίοδο 1941-1949 και αποκάλυπταν με ντοκουμέντα πολλά σφάλματα – τα οποία αναγνώρισε μετά το 1949 το ΚΚΕ σαν «λάθη και εγκλήματα» – της αριστεράς. Ευτυχώς αυτή η κάθε άλλο δημοκρατική μέθοδος, που εφαρμόστηκε από δεδηλωμένους «δημοκράτες» και ταυτόχρονα εντελώς αντιεπιστημονική, δεν αφάνισε όλες τις πηγές. Διασώθηκαν κάποια αντίτυπα ικανά να αποδείξουν το φιάσκο. Παράλληλα με την πολτοποίηση αυτών των βιβλίων, εμφανίστηκε μια πρωτοφανής προσπάθεια εκδοτικών οίκων, εφημερίδων και κομμάτων να παρουσιάζουν μελέτες που άλλαζαν την ως τότε ιστορία, «βάσει νεώτερων στοιχείων». Τα νεώτερα στοιχεία ακόμη και σήμερα δεν έχουν τεκμηριωθεί έναντι ελαχίστων ίσως εξαιρέσεων. Στις αναθεωρημένες αυτές μελέτες της αριστερής ή αριστερόστροφης βιβλιογραφίας, παραγράφηκαν ή δικαιολογήθηκαν συνεργασίες Ελασιτών με κατοχικές δυνάμεις ώστε να αφανίσουν τους «αντιδραστικούς», τους «εθνικόφρονες» και τους «φασίστες» ( χαρακτηρίζονταν έτσι γιατί δεν ανήκαν στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, βλ. «Το μήλον της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 92», Άρη Βελουχιώτη: «Πάς ο μή μεθ’ημών, φασίστας και προδότης» καθώς και στον τύπο του ΕΑΜ την άνοιξη του 1943), δικαιολογήθηκαν σφαγές αμάχων και μικρών παιδιών είτε με την ταμπέλα του «δωσίλογου» είτε με την δήθεν δικαιολογημένη άποψη ότι στον πόλεμο δυστυχώς συμβαίνουν και λάθη. Σημαία πλέον της αντεπίθεσης της αριστεράς έγιναν οι δήθεν συνεργασίες των μη κομμουνιστικών αντιστασιακών οργανώσεων με τους Γερμανούς. Με εκστρατεία λάσπης ολόκληρων δεκαετιών κατάφεραν να περάσουν την προπαγάνδα τους σε πάρα πολύ μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας. Προσωπικότητες ηγετικές της Εθνικής Αντίστασης όπως ο Ναπολέων Ζέρβας, ο Δημήτριος Ψαρρός, ο Γεώργιος Γρίβας καθώς και οργανώσεις όπως ο ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ, η ΕΚΚΑ-5/42 ΣΕ, η ΠΑΟ, η ΕΟΚ, ο ΕΣ στην Πελοπόννησο, οι ομάδες του Τσαούς Αντών, στο σύνολό τους αποκαλούνται σαν όργανα των Κατοχικών δυνάμεων και συνεργάτες αυτών. Στόχος του παρόντος άρθρου, όπως αναφέρεται και στον τίτλο του, είναι να αποδείξει τις ανακρίβειες και τα ψεύδη για την μεγαλύτερη αντικειμενικά προσωπικότητα της Εθνικής Αντίστασης, τον Ναπολέοντα Ζέρβα.
Οι κατηγορίες που ειπώθηκαν για τον Στρατηγό, έχουν να κάνουν με τη πολυδιαφημιζόμενη συνεργασία του με τη Βέρμαχτ. Μάλιστα παρατηρείται μια αστάθεια μεταξύ αυτών των κατηγοριών καθώς δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Οι βασικές περίοδοι που ο Ζέρβας λοιδορείται σαν συνεργάτης των Ναζί είναι ο Οκτώβρης – Νοέμβρης του 1943 και η άνοιξη του 1944. Μερικοί μιλούν για «συμφωνία κυρίων» με ή χωρίς την γνώση της Συμμαχικής Αποστολής, άλλοι για «διστακτικές κινήσεις» του Ζέρβα προς τους Γερμανούς ακόμη και επιθυμία του να υπάρξει μια κατανόηση μεταξύ τους. Όσο για την άνοιξη του ’44 κατηγορείται για εφεκτικότητα έναντι του στρατού κατοχής και για πολύμηνη αδράνεια – ουδετερότητα. Πηγές των παραπάνω είναι τα συγγράμματα του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, του Βάσου Μαθιόπουλου, του Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ καθώς και των πολυδιαφημισμένων ιστορικών Χάγκεν Φλάισερ και Ντέιβιντ Κλόουζ. Επίσης αναφέρονται και τα γερμανικά αρχεία της Άινς Τσέ, της υπηρεσίας Ψυχολογικού Πολέμου των Γερμανών. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή και ας εξετάσουμε μία μία τις κατηγορίες καθώς και την εγκυρότητά τους.

Η διαταγή – συμφωνία ΕΛΑΣ – Γερμανών στις 6/10/1943.

Πρώτος ο Ενεπεκίδης αναφέρθηκε σε συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών, στο βιβλίο του » Η Ελληνική αντίστασις 1941-1944, σελ. 93″ όπου υπάρχει σχετικό κεφάλαιο με τον θορυβώδη τίτλο «Επιβεβαιούται το υπογραφέν σύμφωνο συμμαχίας Ζέρβα – Γερμανών». Με μια πρώτη ματιά και ενώ η έρευνα έχει προχωρήσει αρκετά μετά από τόσα χρόνια, φαίνεται η πρώτη ανακρίβεια καθώς δεν έχει βρεθεί ποτέ σύμφωνο Ζέρβα – Γερμανών. Και δεν έχει βρεθεί γιατί πολύ απλά δεν υπήρξε τέτοια συνεργασία. Μετά την κατάρρευση της πρώτης προσπάθειας να σπιλωθεί η εθνική δράση του Ζέρβα, το σενάριο άλλαξε και εγινε λόγος για συμφωνία κυρίων. Όμως, το βιβλίο αυτό του Ενεπεκίδη προκάλεσε αντιδράσεις όπως ήταν λογικό. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, μεταξύ πολλών άλλων, έστειλε επιστολή στην εφημερίδα » Το Βήμα», στις 8 Απριλίου 1978 όπου αναφέρει: «Αν το είχε πράξει (σσ. ο Ζέρβας), απόλυτα συνυπεύθυνος θα ήμουν και εγώ, γιατί ούτε από μένα κράτησε ποτέ μυστική, ή ήταν δυνατόν να κρατήσει μυστική, οποιαδήποτε απόφαση ή ενέργεια που αφορούσε την διεξαγωγή του αγώνα …». Μετά από τις έντονες αυτές αντιδράσεις ο Ενεπεκίδης αναγκάστηκε να γράψει (σελ.12): » Όταν προσωπικότητες της Ελληνικής Αντίστασης του κύρους των ως άνω επιστολογράφων αμφισβητούν με τόση έμφαση την ύπαρξη ενός συμφώνου μεταξύ του ΕΔΕΣ και των Γερμανών πρέπει βεβαίως τα αρχεία να σιωπούν». Τα αρχεία αυτά είναι της Άινς Τσέ, την αναξιοπιστία των οποίων έχουν αποδείξει πολλοί έγκριτοι ιστορικοί θα τα αναλύσουμε παρακάτω. Όσον αφορά τον Οκτώβριο του 1943, έχουν ειπωθεί και δω κατηγορίες περί συνεργασίας. Ο Ντέιβιντ Κλόουζ στο βιβλίο του «Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος, σελ.93» έγραψε: «Εν όψει της επικείμενης αναμέτρησης με το ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας άρχισε να κάνει διστακτικές κινήσεις για να υπάρξει μια «κατανόηση» με τους Γερμανούς, εκμεταλλευόμενος μια ιδιωτική πρωτοβουλία του εκπροσώπου του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στα Γιάννενα, ο οποίος ήθελε να αποτρέψει γερμανικές ενέργειες κατά του αμάχου πληθυσμού». Πρίν ξεκινήσουμε με την αναλυτική απάντηση, σ’ αυτό το σημείο καλό θα ήταν να περιγράψουμε τα γεγονότα των ημερών εκείνων. Στις 4 Οκτωβρίου παρουσιάζεται στο αρχηγείο του Ζέρβα μια επιτροπή αποτελούμενη από τον δήμαρχο Ιωαννίνων Βλαχλείδη, τον αντιπρόσωπο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού Μπίκελ, τον αρχιμανδρίτη της Μητρόπολης Αθανάσιο και τον ιδιώτη Δούμα. Η αντιπροσωπεία ανέφερε ότι παρουσιάζεται με εντολή του Γερμανού διοικητή του 22ου Σώματος Στρατού, στρατηγού Φον Λάντς, με στόχο την απελευθέρωση Γερμανών ομήρων και την παύση των εχθροπραξιών με αντάλλαγμα να σταματήσουν τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών και να παύσουν τα αντίποινα σε βάρος του άμαχου πληθυσμού της περιοχής. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο αρχηγείο του Ζέρβα υπήρχε ανώτερος αξιωματικός των Βρετανών που γνώριζε άπταιστα τα ελληνικά, ο Μπίλ Τζόρνταν. Ο Ζέρβας άμεσα στέλνει τηλεγράφημα στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, όπου αναφέρει τα ανωτέρω και ζητά οδηγίες. Οι οδηγίες φτάνουν μετά από ένα δίωρο και απαγορεύουν τη συνέχιση των διαγπραματεύσεων. Ο Ζέρβας απαντάει αρνητικά στην αντιπροσωπεία, η οποία αναχωρεί για τα Άγναντα και το στρατηγείο της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Επομένως  ούτε διστακτικές κινήσεις έκανε ο Ζέρβας προς τους Γερμανούς, όπως αναφέρει ο Κλόουζ, ούτε τίποτα. Άλλωστε πως είναι δυνατόν να συνέβει αυτό, όταν τις διαπραγματεύσεις αυτές τις ξεκίνησαν οι Γερμανοί και έγιναν μέσω αντιπροσωπείας στο αρχηγείο του Ζέρβα; Αν ο Ζέρβας ήθελε την οποιαδήποτε συνεργασία θα πήγαινε αυτός στους Γερμανούς. Μετά λοιπόν την αποτυχία να συμφωνήσει με τον Ζέρβα, η αντιπροσωπεία όπως είπαμε κατευθύνθηκε προς τον ΕΛΑΣ Ηπείρου στις 5 Οκτωβρίου. Η συμφωνία επετεύχθη γρήγορα καθώς την επομένη ( 6-10-1943) η 8η Μεραρχία διατάζει τα εξής: «Μέχρι νεωτέρας διαταγής παύσατε πάσαν ενέργειαν εναντίον Γερμανών είτε εις τας οδούς είτε εις την ύπαιθρον έστω και μεμονωμένα. Πλήν της περιπτώσεως επιθέσεως εκ μέρους των Γερμανών. Να ειδοποιηθώσι σχετικώς δια του ταχυτέρου μέσου άπαντα τα τμήματα υμών και το εφ ΕΛΑΣ περιοχής προς πρόληψιν ενεργειών εκ μέρους του. Η παρούσα εκτελεσθή πιστώς εκ παραλλήλου όμως να μην χαλαρωθώσι τα μέτρα ασφαλέιας σας. Τα ανωτέρω μέτρα λαμβάνονται καθ’ όσον οι Γερμανοί επρότειναν επαφήν με εκπροσώπους ανταρτικών δυνάμεων ίνα προτείνουν όρους παύσεως ενεργειών εναντίον αμάχου πληθυσμού και ανταρτών, υπό τον όρον ελευθερίας οδικών συγκοινωνιών και παύσεως ενεργειών ανταρτών εναντίον τους. Διά νεωτέρας μας διαταγής θα σας γνωστοποιήσωμεν αποτελέσματα συναντήσεώς μας». Την διαταγή υπογράφουν οι Νάσσης και Κατσαντώνης και κοινοποιείται υπό τύπο αναφοράς (ΥΤΑ) στο Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ. Ο κύριος Κλόουζ πάνω σ’ αυτό αναφέρει (σελ.93): » Και ενώ η αρχικά θετική ανταπόκριση των τοπικών διοικητών του ΕΛΑΣ απορρίφθηκε ξερά από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας άρχισε παρατεταμένες επαφές που τις διέκοψαν οι Γερμανοί μόνο όταν αντιλήφθηκαν ότι υπήρχε βρετανική ανάμειξη που είχε για σκοπό την καθυστέρηση των εκκαθαριστικών επιχειρήσεών τους. Τελικά, όμως, στον Ζέρβα που ήταν πρόθυμος να συνεχίσει αυτές τις επαφές με τους Γερμανούς για να αποφύγει τον πόλεμο σε δύο μέτωπα – απαγορεύτηκε από το Κάϊρο να συνεχίσει τις συνομιλίες». Πέρα από την σύγχυση του Κλόουζ όπου αυτοαναιρείται στο ίδιο του το κείμενο, αξίζει να επικεντρωθούμε στον έντεχνο τρόπο που ξεφεύγει από το θέμα. Ενώ αναφέρεται στην «αρχικά θετική ανταπόκριση των διοικητών του ΕΛΑΣ», ξαφνικά χωρίς περαιτέρων ανάλυση ξεμπερδεύει το αδιέξοδό του λέγοντας ότι αυτή η θετική ανταπόκριση απορρίφθηκε από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ. Προφανώς φοβάται να επικαλεσθεί πηγές και αρχεία του ΕΛΑΣ που είναι πλέον παραδεκτά από όλους. Έτσι προσπαθεί να τα ρίξει όλα στον Ζέρβα, πράγματα τα οποία έκανε ο ΕΛΑΣ. Οπωσδήποτε πρόκειται για διαστρέβλωση των γεγονότων και σαφέστατα αντιεπιστημονική συμπεριφορά. Πάμε να τεκμηριώσουμε του λόγου το αληθές μέσα από τα αρχεία του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Στις 10 Οκτωβρίου η VIII Μεραρχία στέλνει νεό τηλεγράφημα προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, πράγμα που αποδεικνύει την όχι και τόσο ξερή απόρριψη του αρχηγείου του ΕΛΑΣ, που αναφέρει μεταξύ άλλων: «…Ημείς υπεσχέθημεν μέχρι 14ης τρέχοντος να σταματήσωμε κάθε εχθρικήν ενέργειαν ενατίον των Γερμανών με την ανάληψιν εκ μέρους των της υποχρεώσεως να παύσουν τα αντίποινα εις βάρος του πληθυσμού και κάθε ενέργειαν εναντίον μας. Επίσης υπεσχέθημεν και τη συνάντηση μετά του Γερμανού Αξ/κού την 14 τρέχοντος με την προυπόθεση ότι μέχρι της ημέρας εκείνης θα έχομεν λάβει τας οδηγίας σας. Ομοίαν υποσχεσιν έδωσε και η οργάνωσις του ΕΔΕΣ. Η επιτροπή της πόλεως των Ιωαννίνων μας εξέθεσε με τα μελανώτερα χρώματα τας αφαντάστους αγριότητας και την έκταση των καταστροφών αίτινες εγένοντο εις βάρος του αμάχου πληθυσμού των περιοχών των ευρισκομένων πέριξ των οδών και πόλεων εφ’ ολοκλήρου της Ηπείρου, και αίτινες είναι ανώτεροι πάσης περιγραφής, σημειωτέον ότι εις τας εκτελέσεις και τα παντός είδους κακουργήματα και λεηλασίες πρωτοστατούν Αλβανοί εκ Τσαμουριάς εις τας περιοχάς Φαναρίου Φιλιατών Ηγουμενίτσας, και αν εξακολουθήσουν θα ερημωθή τελείως η Ήπειρος». Η ομολογία είναι πεντακάθαρη. Όσο για το ότι ο ΕΔΕΣ έδωσε όμοια υπόσχεση αναιρείται από πολλά που θα αναφέρουμε παρακάτω. Χαρακτηριστικός είναι ωστόσο ο Ντομινίκ Έντ, αριστερώτατων πεποιθήσεων, που στο βιβλίο του «Οι Καπετάνιοι, ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943-1949, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 166» γράφει: » Η αντιπροσωπεία των Ιωαννίνων καταχράστηκε την εμπιστοσύνη του ΕΛΑΣ, βεβαιώνοντας πως ο ΕΔΕΣ, με συμφωνία της Βρετανικής Αποστολής, είχε δεχτεί τη συνάντηση. Το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ παίρνει το μήνυμα κατά γράμμα, απαγορεύει κάθε μεταγενέστερη επαφή και κατηγορεί τον Ζέρβα για προδοσία». Έτσι προσπαθεί να δικαιολογήσει τα γεγονότα ο Έντ. Αυτή είναι η δικαιολογία για την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ. Παρουσιάζει τον δεύτερο σαν συνεργαζόμενο με τον κατακτητή, παρόλο που ο ΕΛΑΣ υπεγράφει συμφωνητικά μαζί του, για να μην αποδειχθεί ό,τι προτεραιότητα του ΕΛΑΣ δεν ήταν οι Γερμανοί αλλά οι εγχώριοι αντίπαλοι. Την άποψη αυτή την επιβεβαιώνουν πολλά σημαντικά στελέχη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και όχι μόνο. Ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ Φώτης Βερμαίος ή Φοίβος Γρηγοριάδης, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, έγραψε αργότερα για την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ τον Οκτώβριο του 1943: » Και όμως, για να δικαιολογήσει ο ΕΛΑΣ την επίθεσή του κατά των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, διέδιδε ψευδώς, ότι ο Ζέρβας υπέγραψε ανακωχή με τους Γερμανούς». Επιπλέον, ο Θωμάς Δρίτσας ( Πέτρος Αργυρόπουλος) σε επιστολή του στην εφημερίδα «Αυγή», στο φύλλο της 4ης Οκτωβρίου 1981 επισημαίνει: » … και χάρηκα ιδιαίτερα γιατί σαν οργανωτικός γραμματέας του ΕΑΜ Ηπείρου, που συνεργάστηκα και στην παρανομία και κατά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων με τον αείμνηστον υπαρχηγό του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου και την Επιτροπή του ΕΔΕΣ Ηπείρου, είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω πως πέρα από τη λάσπη που μείς δεν διστάζαμε τότε να ρίχνουμε κατά των πολιτικών αντιπάλων μας, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν είχαμε για την περιβόητη εκείνη συνεργασία του Ζέρβα με τους Γερμανούς και τις συντονισμένες δήθεν πολεμικές επιχειρήσεις τους κατά του ΕΛΑΣ Ηπείρου…». Ακόμη πιο αποκαλυπτικός είναι ο Κρίς Γουντχάουζ, ο αρχηγός της Συμμαχικής Αποστολής την εποχή εκείνη, που στο πόνημά του «Το μήλο της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ.118» (το οποίο θεωρείται κορυφαία πηγή για την περίοδο αυτή και δικαίως) αναφέρει επί λέξη: «… η μαρτυρία που παρουσίασε ο Άρης, για να αποδείξει ότι ο Ζέρβας είχε υπογράψει ανακωχή με τους Γερμανούς τον Οκτώβριο του 1943, ήταν ένα τηλεγράφημα από έναν αξιωματικό, διοικητή μεραρχίας του ΕΛΑΣ κοντά στην περιοχή του Ζέρβα. Αλλά ο Άρης είχε παρεξηγήσει την πληροφορία. Ο διοικητής της μεραρχίας ανέφερε τα εξής: Εκπρόσωποι του Ερυθρού Σταυρού του είπαν ότι είχαν πείσει μόλις τον στρατηγό Ζέρβα να υπογράψει ανακωχή δεκατεσσάρων ημερων με τους Γερμανούς και ότι είχε συμφωνήσει να κάνει το ίδιο. Το ότι ο Ζέρβας δεν το έκαμε, αποδείχνεται από δύο γεγονότα: πρώτον, ότι ένας Άγγλος αξιωματικός, που γνώριζε θαυμάσια τα ελληνικά, ήταν παρών σε όλητην διάρκεια της συνάντησης αυτής του Ζέρβα με τους εκπροσώπους του Ερυθρού Σταυρού¨ δεύτερον, ότι, λίγες μέρες μετά την συνάντηση αυτή, ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες σε διάρκεια και σκληρότητα μάχες που δόθηκαν μεταξύ Ζέρβα και Γερμανών. Κανένα από τα δύο αυτά γεγονότα, όμως, δεν εμπόδισε το Γενικό Αρχηγειό του ΕΛΑΣ να δώσει στη δημοσιότητα τη δική του εκδοχή, ούτε εμπόδισαν τον Άρη Βελουχιώτη να εξαπολύσει πλευρική επίθεση κατά του Ζέρβα, στο κορύφωμα της μάχης κατά των Γερμανών. Η μαρτυρία στην περίπτωση αυτή, επομένως, εκθέτει το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, όχι πάντως τον Ζέρβα». Μάλιστα ο Γούντχάουζ δεν σταματά εδώ. Σε υποσημείωση του για τα παραπάνω προσθέτει (σελ.176): » Οι κρίσιμες λέξεις στα Ελληνικά ήταν: εδώσαμεν παρομοίαν υπόσχεσιν. Αυτό το κείμενο το έδειξαν μόνο σ’ εμένα, στις 12 Οκτωβρίου 1943, στο Περτούλι (Θεσσαλία). Κανένας άλλος εκτός από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν το ξαναείδε ποτέ, γι’ αυτό και σε κάθε συζήτηση για το περιεχόμενό του το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ λέει τα αντίθετα από αυτά που λέω εγώ. Είναι το μόνο ενοχοποιητικό ντοκουμέντο που παρουσίασε ποτέ ελληνικό κόμμα και για το οποίο γνωρίζω με βεβαιότητα ότι είναι γνήσιο. Οι Έλληνες, προκειμένου να εκθέσουν πολιτικούς αντιπάλους, δεν διστάζουν να παρουσιάσουν, ή τουλάχιστον να αποδεχθούν, πλαστές μαρτυρίες. Αυτό όμως δεν μπορεί να αληθεύει σ’ αυτή την περίπτωση, αφού εκείνοι που ενοχοποιούνται από το έγγραφο αυτό μου το έδειξαν τυχαία μόνοι τους». Για την ίδια περίοδο ο Κομνηνός Πυρομάγλου γράφει σο βιβλίο του «Τί είπα στον Λίβανο, σελ 26″: « Εις τον κ. Πίσπιρην Διοικητήν της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, ετηλεφώνησα την απάντησίν μας εις την Επιτροπήν και συνεφωνήσαμεν. Ο Ταγματάρχης Πίσπιρης όμως μετά του Καπετάνιου της Μεραρχίας του και του Πολιτικού Καθοδηγητού, υπέγραψαν ανακωχήν μετά των Γερμανών. Ανακωχήν μετά των Γερμανών και των Τουρκαλβανών, διά να έχουν ελεύθερα τα χέρια να μας κτυπήσουν. Τούτο διευκόλυνε και τους Γερμανούς, οι οποίοι ήρχισαν ταυτοχρόνως μετά του ΕΛΑΣ την επίθεσίν των εναντίον μας. Έγινε, υπεγράφη η ανακωχή με τους Γερμανούς υπό της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ εν γνώσει του Γεν. Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Ασφαλώς ναι. Διότι όταν την επαύριον δια κρυπτογραφικού τηλεγραφήματος ή περί ής πρόκειται Μεραρχία ανέφερεν τούτο, το Γεν. Στρατηγείον ΕΛΑΣ, όχι μόνον δεν αντέδρασεν, αλλά και εδέχθη πλήρως την κατάστασιν και συνειργάσθη κατά ένα τρόπο με τους Γερμανούς. Την 10ην Οκτωβρίου 1943 κατέπαυσαν αι εχθροπραξίαι μεταξύ ΕΛΑΣ αφ’ ενός και Γερμανών και Τουρκαλβανών αφ’ ετέρου. Όλα τα στοιχεία περί της ανακωχής ταύτης είναι κατατεθειμένα εις το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. Διαταγές, πρωτόκολλα και τηλεγραφήματα, αποδεικνύοντα την προδοτικήν ταύτην πράξιν, είναι κατατεθειμένα. Έτσι καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας συκοφαντεί, ότι συνεργαζόμεθα με τους Γερμανούς, αυτό υπογράφει ανακωχήν. Καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας επιτίθεται, η επίθεσίς του συγχρονίζεται με την επίθεσιν των Γερμανών. Την σκοτεινήν αυτήν ιστορίαν θα την μάθει εις όλας της τα λεπτομερείας ο Ελληνικός λαός. Θα χυθή πλήρες φώς και τότε θα αποδειχθή ποιοί είναι οι προδόται». Στίς 13 Οκτωβρίου 1943, η VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ ενημερώνει το 24ο και 15ο Σύνταγμά της για την δράση της καθώς και για τα αποτέλεσματα των συννενοήσεών της με τους Γερμανούς. Τα έγγραφα μιλούν από μόνα τους:

Η διαταγή της VIIIης μεραρχίας 13/10/’43.

       » Σας γνωρίζομεν ότι η εκκαθάρισις τμημάτων ΕΔΕΣ εις την περιοχήν 85 Συντάγματος ετερματίσθη μέχρι περιοχής Κράψης, συλληφθέντων Λυγεράκη και Κωνσταντινίδη. Εις την περιοχήν 3/40 Συντάγματος πληροφορίαι ιδιωτικαί φέρουν αφοπλισθείσαν ομάδα ΕΔΕΣ εις Φτέρη και ότι ο Τζουμερκιώτης ευρίσκετο την 10ην τρέχοντος εις Χώσεψην. Τμήματα ΕΛΑΣ Δυτικής Στερεάς εκινήθησαν προς κέντρα Ζέρβα. Τμήματα 9ης, 10ης και 1ης Μεραρχίας ενούμενα μετά του 15ου Συν/τος εξακολουθήσουν εκκαθάρισιν περιοχής Τζουμέρκων. Γνωρίσατέ μας αμέσως πορείαν εκκαθαρίσεώς σας. Εζητήθη από Γερμανούς εκ μέρους μας παράτασις εκεχειρίας μέχρις 20ης τρέχοντος μέχρι της οποίας δεν θα προβήτε εις ουδεμίαν επιθετικήν ενέργειαν κατ’ αυτών. Ανεξακρίβωτοι πληροφορίαι φέρουν συλληφθέντα Στρατηγόν Νάσσην, ευρισκόμενον μόνον καθ’ οδόν δι’ υπηρεσίαν προ της ενάρξεως της εκκαθαρίσεως». Την διαταγή υπογράφουν οι Πίσπιρης, Κατσαντώνης. Το έγγραφο αυτό κονιορτοποιεί τους ισχυρισμούς όσων υποστηρίζουν ότι το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ αντέδρασε και απαγόρευσε την συνεργασία με τους Γερμανούς. Όπως είδαμε και παραπάνω η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Ηπείρου ενημέρωσε το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ στις 6 Οκτωβρίου για τις προτάσεις των Γερμανών. Στις 10 ενημερώνει ρητά και ξεκάθαρα ότι πείσθηκε και υπέγραψε σμφωνητικό μαζί τους και τώρα με το έγγραφο αυτό της 13ης Οκτωβρίου, δηλώνει ότι αποδέχθηκε την παράταση εκεχειρίας που πρότειναν οι ναζί μέχρι της 20 Οκτωβρίου. Από τις 6-20 Οκτωβρίου οι Ελασίτες, υπό την γνώση και έγκριση των Σαράφη, Βελουχιώτη και Τζήμα δεν χτυπούν τους Γερμανούς στην Ήπειρο. Αντιθέτως, κλείνουν ανακωχή δύο εβδομάδων μαζί τους όχι για να σώσουν τον άμαχο πληθυσμό αλλά για να αφανίσουν τις δυνάμεις του Ζέρβα που ήταν το τελευταίο μεγάλο εμπόδιο για την κατάληψη της εξουσίας. Την ίδια στιγμή οι Γερμανοί στέλνουν πάλι αντιπροσωπεία στις 12 Οκτωβρίου αποτελούμενη από τον Μητροπολίτη Άρτας, τον γιατρό Κομπορόζο σαν αντιπρόσωπο του Ερυθρού Σταυρού και τρείς πολίτες. Ζητούν από τον Ζέρβα να σκεφθεί τις προτάσεις των Γερμανών για να σώσει τον πληθυσμό από αντίποινα. Το βράδυ της ίδιας μέρας ο διοικητής του 22ου Σώματος στρατού της Βέρμαχτ, ο στρατηγός Φόν Λάντς, έστειλε μήνυμα στο Αρχηγείο του Ζέρβα ζητώντας συνάντηση για σύναψη ανακωχής. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι απώτερος σκοπός των Γερμανών ήταν να πείσουν αντάρτες και συμμάχους ότι σκόπευαν να αποσυρθούν από την Ελλάδα. Με την επιμονή που ζητούσαν οι Γερμανοί ανακωχή έδιναν αριστοτεχνικά αυτή την εντύπωση. Και όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις πείστηκαν. Από την άλλη η συνεχιζόμενη επιμονή των Γερμανών να συνάψουν ανακωχή με τον Ζέρβα, αποδεικνύει ότι αυτοί επιθυμούσαν την συνεργασία και όχι ο Ζέρβας. Όλες οι αντιπροσωπείς του Ερυθρού Σταυρού πήγαν στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ και όχι αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ στους Γερμανούς. Δεν υπήρχε καμία πρόθεση του Ζέρβα για συνεργασία με τη Βέρμαχτ. Στην πρόταση του Λάντς ο Ζέρβας του απάντησε ότι θα ενημέρωνε πρώτα το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Την ίδια στιγμή στέλνει τηλεγράφημα στο Κάιρο όπου ενημερώνει αναλυτικά τις προτάσεις των Γερμανών. Αναφέρει μεταξύ άλλων: «… Αναφέρω προσθέτως ότι λόγω γενικής επιθέσεως του ΕΑΜ εναντίον μας αναγκάζομαι αποσύρω τμήματά μου από προφυλακάς, ίνα αντικρούσω προδοτικήν προσπάθειαν Εαμιτών Στόπ.- Από της δεκάτης τετάρτης Οκτωβρίου δεν θα έχω προφυλακάς με Γερμανούς καθ’ όσον ΕΑΜ με συγκεντρωμένας δυνάμεις του βαδίζει εναντίον μας Στόπ.- Τμήματά μου Θεσσαλίας αγωνίζονται σκληρά κατά ΕΑΜ Στόπ.- Δεν φαίνεται άσχετος η Γενική του ΕΑΜ επίθεσις εναντίον μας με την απόφασιν αποχωρήσεως Γερμανών Στόπ.- ΕΑΜ επιχειρεί γίνη κύριον Ελλάδος διά των όπλων πρό της αποβάσεως Συμμαχικών Στρατευμάτων εις Ελλάδα Στόπ.- Πρό τοιαύτης καταστάσεως διμετώπου πολέμου κατά Γερμανών και Εαμιτών παρακαλώ διατάξατε αμέσως, ό,τι νομίζεται καλόν πράξω Στόπ.- Υποβάλλω γνώμην παρελκύσω πρότασιν περί ανακωχής Γερμανών Στόπ.- Πρός τούτο δύναμαι αποστείλω δύο Αξιωματικούς Επιτελείου μου συναντηθούν μετά δύο Γερμανών απεσταλμένων Στόπ.- Τοιτουτρόπως θα ακούσωμεν από στόματος Γερμανών τί ζητούσιν και αντιληφθώμεν αυτοπροσώπως προθέσεις των Στόπ.- Καταλλήλους Αξιωματικούς προς τούτο έχομεν Στόπ.- 12 Οκτωβρίου 1943.- Ν. Ζέρβας». Το παραπάνω κείμενο είναι συγκλονιστικό. Μέσα σε λίγες γραμμές ο στρατηγός Ζέρβας κατορθώνει να αποτυπώσει όλη τη πολιτική του ΕΑΜ, ενώ γίνεται ξεκάθαρη αναφορά σε διμέτωπο πόλεμο, που διεξηγαγε ο ΕΔΕΣ. Και επειδή κάποιοι μπορεί να προτρέξουν και να κάνουν λόγο για επιθυμία του Ζέρβα να συνάψει ανακωχή με τους Γερμανούς, εξαιτίας της γνώμης του να «παρελκύσει πρόταση περί ανακωχής Γερμανών», ενημερώνω ότι το ρήμα «παρελκύσω» προέρχεται από το ουσιαστικό «παρέλκυση» που σημαίνει: σκόπιμη, ηθελημένη καθυστέρηση, επικήμυνση του χρονικού διαστήματος μέσα στο οποίο (πρέπει να) γίνεται κάτι, τρενάρισμα ( Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, Μανώλη Τριανταφυλλίδη). Οι Βρετανοί απαντούν την επομένη 13-10-1943: » Επ’ ουδενί λόγω είμεθα διατεθειμένοι να συζητήσωμεν ανακωχήν μεταξύ Ανταρτών και Γερμανών Στόπ.- Δυνατοί όροι μόνον άνευ όρων παράδοσις και δεν πρέπει να λάβη χώραν η συνάντησις με Συντ/ρχην BIEL Στόπ.- Έαν πληροφορία αυτή ακριβής, και δεν δυνάμεθα να ισχυρισθώμεν ότι τας θεωρούμεν ανακριβείς, ότι Γερμανοί σκέπτονται αποσυρθώσι εξ Ελλάδος, εξακολουθήσατε παρενοχλούντες αυτούς κατά τον εντονώτερον δυνατόν τρόπον και καταστήσατε τας δυνάμεις των ανικάνους προς περαιτέρω στρατιωτικάς ενεργείας εις άλλα μέτωπα Στόπ.- Συγχαρητήρια διά λαμπρά αποτελέσματα των τελευταίων σας ενεργειών αίτινες φαίνεται ότι έσχον τα αποτελέσματά  των.-«. Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι ο Ζέρβας δεν σταμάτησε να πολεμά τους ναζί καμία στιγμή. Και αυτό προκύπτει από τα συγχαρητήρια που του δίνουν οι Σύμμαχοι. Αν ήταν συνεργάτης των Γερμανών σαφέστατα θα φαινόταν από τα πεδία των μαχών και βεβαίως οι Άγγλοι δεν θα του έστελναν ένα τέτοιο τηλεγράφημα. Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι οι Βρετανοί δεν απαντάνε σ’ αυτά που τους ρωτά ο Ζέρβα όσον αφορά τη στάση του ΕΑΜ. Σε απάντηση του Ζέρβα την ίδια μέρα στο ΣΜΑ, αναφέρεται από τον στρατηγό ότι δεν πρόκειται να συναντηθεί αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ με Γερμανούς αξιωματικούς και ότι η πρόταση σχετικά με άνευ όρων παράδοση θα διαβιβαστεί άμεσα. Ωστόσο, ο Ζέρβας αναφέρει ότι από την 7η Οκτωβρίου το ΕΑΜ έχει ξεκινήσει την αιματοχυσία κατά του ΕΔΕΣ. Κάνει ύστατη έκκλιση στους συμμάχους να επέμβουν και να πείσουν το ΕΑΜ να σταματήσει να χτυπά ταυτόχρονα με τους Γερμανούς τον ΕΔΕΣ. Ταυτόχρονα εκφράζει την πίστη του οτι στο σύνολό του ο στρατός του ΕΛΑΣ δεν επιθυμεί τον εμφύλιο σπαραγμό. Το γεγονός ότι το ΕΑΜ προτίμησε να στραφεί κατά του Ζέρβα αντί να χτυπήσει τους Γερμανούς μας το επιβεβαιώνει και ο Θανάσης Χατζής, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, στο βιβλίο του » Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε, σελ. 393″ : » Το ότι ( ο Σιάντος) δεν σταμάτησε την επίθεση κατά του Ζέρβα και δεν έκανε προσπάθεια να προσανατολίσει τον ΕΛΑΣ βασικά στον κύριο αντίπαλο της στιγμής, τον κατακτητή, ήταν ένα σοβαρό λάθος». Απόρροια της άρνησης του Ζέρβα των προτάσεων του Λάντς ήταν η επιχείρηση » Πάνθηρ» των Γερμανών με πέντε χιλιάδες Αλπινιστές της πολύπειρης μεραρχίας Εντελβάις να εξορμούν στην Ήπειρο κατά του Ζέρβα, αφού ο ΕΛΑΣ μέχρι τις 20 Οκτωβρίου ήταν σε ανακωχή με τον εχθρό και ουσιαστικά συνεμπόλεμος. Από τις 17 Οκτωβρίου ξεκινούν οι επιχειρήσεις αυτές που στόχο είχαν τον Ζέρβα. Μάλιστα, ο επίσημος ιστορικός του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, χρισμένος με το αξίωμα αυτό από το ΚΚΕ, ο Σόλωνας Γρηγοριάδης αναφέρει (Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-1945, σελ. 369) ότι ο Ναπολέων Ζέρβας » υπήρξε ο μεγαλύτερος στόχος και θύμα της γερμανικής εκείνης σκηνοθεσίας». Το ίδιο κατατοπιστικός είναι και ο κορυφαίος Γερμανός ιστορικός (αριστερών πεποιθήσεων) σε θέματα νεότερης ιστορίας Ελλάδος και Κύπρου, Χάιντς Ρίχτερ: » Στις 10 Οκτωβρίου ο ΕΛΑΣ χτύπησε τρείς θέσεις του ΕΔΕΣ από ανατολικά. Στις 18 Οκτωβρίου οι Γερμανοί επετέθηκαν στα Τζουμέρκα από την Άρτα και τα Γιάννενα, δηλαδή από τα δυτικά. Από τις 18 Οκτωβρίου μέχρι 5 Νοεμβρίου ο ΕΔΕΣ σ’ ολόκληρη την περιοχή των Τζουμέρκων. ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα» (βλ. Β’ τόμο » Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, σελ. 41, τόμος Β»).

              Στις 20 Οκτωβρίου, τελευταία μέρα εκεχειρίας ΕΛΑΣ-Γερμανών, ο Άρης Βελουχιώτης κατά κόσμον Θανάσης Κλάρας, στέλνει ιδιόχειρη διαταγή προς την 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ όπου την ψέγει γιατί απέσυρε τμήματά της από επίθεση κατά του ΕΔΕΣ ώστε να παρεμποδίσει τους Γερμανούς. Αναλυτικά η επιστολή του «ήρωα» Βελουχιώτη: » Ως υπεύθυνος διαχειριζόμενος το ζήτημα της εκκαθαρίσεως του ΕΔΕΣ, επί των υμετέρων ενεργειών έχω να παρατηρήσω: α) Πολιτικής και από στρατηγικής και τακτικής άποψης του πολέμου μας εναντίον του εσωτερικού ( Ζέρβας – αντίδραση) και εξωτερικού  ( Γερμανοί) εχθρού, η ενέργειά σας να αποσύρετε τις εναντίον του ΕΔΕΣ δυνάμεις για να συμπτύξετε και προβάλετε αντίσταση προς Μέτσοβον ενεργούντες Γερμανούς, είναι απολύτως εσφαλμένη και ασύμφορος. β) Κατά την γνώμη μου είναι χίλιες φορές προτιμότερο να διανοίξουν οι Γερμανοί την οδόν Ιωαννίνων – Μετσόβου – Καλαμπάκας, παρά να εξακολουθήσει υφιστάμενος ο ΕΔΕΣ, έστω για μια βδομάδα ακόμη. γ) Γι’ αυτό εντέλλομαι όπως άμα λήψει παρούσης διατάξητε αμέσως τον Καβαλάρη, απαλλασομένου του εφεδρικού και συμπληρουμένης της δυνάμεως του δια δυνάμεων ενεργού ΕΛΑΣ, ωστέ να έχει 300 άνδρας τουλάχιστον, να κινηθή ταχύτατα προς θέση Πλάκα και εκείθεν δράση εναντίον Εδεσιτών, λαμβάνων επαφήν με τα υμέτερα τμήματα και υπό τας διαταγάς μου, του λοιπού αποτελούσης της δυνάμεώς του μέρους του υπ’ εμέ ανεξαρτήτου εκκαθαριστικού συγκροτήματος. δ) Αναφέρατε δια του ιδίου συνδέσμου λήψιν παρούσης και έναρξιν εκτελέσεως».Η διαταγή αυτή επιβεβαιώνεται περίτρανα από την Γενική Έκθεση του Βελουχιώτη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, όπου απολογείται αργότερα για την αποτυχία του να διαλύσει τον ΕΔΕΣ. Πάνω σ’ αυτή την περίοδο Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943, ο Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ -μακαρίτης πλέον- πρώην έμπορος και αργότερα ιστορικός ερευνητής της περιόδου 1941-1944, σε συνένετυξή του το 2004 στην «Καθημερινή» είχε δηλώσει: » …ο Ζέρβας ήρθε σε επαφή με τους Γερμανούς ( η πρώτη ήταν την 3η Οκτωβρίου 1943), με στόχο να συμφωνήσουν μια άτυπη κατάπαυση του πυρός. Ήταν μια προφορική συμφωνία κυρίων. Έχω συνομιλήσει με πολλούς Γερμανούς βετεράνους της συγκεκριμένης μονάδος και μου έχουν επιβεβαιώσει το γεγονός». Η απάντηση ήρθε από τον Θέμη Μαρίνο και τον Κώστα Ιωάννου με επιστολές ανταπάντησης στην ίδια εφημερίδα και ήταν αποστομωτική. Πέραν αυτών ωστόσο, υπάρχουν πολλές ακόμη μαρτυρίες που αναιρούν τα όσα ανέφερε ο Μάγιερ. Μαρυρίες μελών της συμμαχικής αποστολής, που ήταν πρωταγωνιστές σ’ αυτά τα γεγονότα. Ο Νάιτζελ Κλάιβ (Εμπειρία στην Ελλάδα, σελ. 81) γράφει: » Επιπλεόν όταν το Γερμανικό Επιτελείο έστειλε έναν εκπρόσωπο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στον Ζέρβα, και στον διοικητή της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο, για να προτείνει τη σύναψη ανακωχης, ο Ζέρβας ακολουθώντας τις εντολές του Καίρου αρνήθηκε οποιεσδήποτε διαπραγματεύσεις. Κατόπιν τούτου οι Γερμανοί τον … βράβευσαν με μια σφοδρή επίθεση. Αντιθέτως, ο ΕΛΑΣ συμφώνησε να διεξαγάγει διαπραγματεύσεις και συγχρόνως, εκμεταλλεύθηκε το γεγονός ότι οι Γερμανοί είχαν συγκεντρώσει τις προσπάθειές τους στην αντιμετώπιση του ΕΔΕΣ». Ο Τόμ Μπάρνες, σύνδεσμος του Ζέρβα με τους Βρετανούς, σε επίσημη έκθεσή του προς το Κάιρο και το Λονδίνο αναφέρει: «… γ) Αμέσως πριν τον εμφύλιο πόλεμο οι Γερμανοί στα Γιάννινα προσέγγισαν τον Ζέρβα και τον ΕΛΑΣ για να συνάψουν ανακωχή. Ο Ζέρβας αρνήθηκε, αλλά κατοπινά γεγονότα έδειξαν με αρκετή βεβαιότητα ότι το αρχηγείο του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο υπέγραψε μια βραχυχρόνια συμφωνία». Επίσης, ο Νίκολας Χάμμοντ ( Περιπέτεια με τους αντάρτες, σελ. 109-110): » … Ο ΕΛΑΣ, έχοντας πάρει όλον τον εξοπλισμό μιας ιταλικής μεραρχίας, είχε επιτεθεί εναντίον του ΕΔΕΣ… Το κοινό Στρατηγείο Ανταρτών έπαψε να λειτουργεί. Μιά έρευνα της Αποστολής κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο ΕΛΑΣ ήταν ο επιτιθέμενος… Ο ΕΛΑΣ και το ΕΑΜ διέδωσαν το συνηθισμένο παραμύθι ότι ο ΕΔΕΣ συνεργαζόταν με τους Γερμανούς και ότι ο Ζέρβας έπερνε γερμανικά όπλα και εφόδια». Τα λόγια νομίζω είναι περιττά.
Οι Βρετανοί ωστόσο παρέλειψαν σκοπίμως να καταγγείλουν τον ΕΛΑΣ από την αρχή σαν συνεργάτη του εχθρού και υπαίτιου της κήρυξης του εμφυλίου, παρά τις αναφορές της Συμμαχικής αποστολής. Οι δικαιολογίες, εκ των υστέρων, του Γουντχάουζ περί συμμετοχής ανώτερου Βρετανού αξιωματικού σε διαπραγματεύσεις με τους Γερμανούς στην Αθήνα δεν είναι πειστικές. Η αλλαγή στάσης των Βρετανών απέναντι στην ανοχή της συμπεριφοράς του ΕΛΑΣ, γίνεται από τις 20 Οκτωβρίου και μετά. Στέλνουν ένα τηλεγράφημα στον Ζέρβα που του ζητούν να σταματήσει τις επιχειρήσεις εναντίον του ΕΛΑΣ. Στις 21 ο Ζέρβας απαντά: » Εις απάντησίν Τηλεγραφήματος σας εικοστής τρέχοντος γνωρίζω ότι δεν κτυπώ το ΕΑΜ, αλλ’ εκείνο μου επιτίθεται ΣΤΟΠ. Σταματάω τας επιχειρήσεις με ΕΑΜ αλλά το ΕΑΜ δεν σταματάει ΣΤΟΠ. Απο τριημέρου αγωνίζομαι σκληρώς κατά Γερμανών και το ΕΑΜ μου επιτίθεται ταυτοχρόνως ΣΤΟΠ. Αυτή είναι η τραγική πραγματικότης ΣΤΟΠ. Πρός το ΕΑΜ πρέπει να στραφούν αι προσπάθειαί σας ΣΤΟΠ. Είμαι έτοιμος να δώσω αδελφικά το χέρι στο ΕΑΜ ΣΤΟΠ». Το τηλεγράφημα αυτό σε συνδυασμό με τις πολλές αναφορές των μελών της συμμαχικής αποστολής φαίνεται πως έπεισε το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και άλλαξε στάση. Εν τω μεταξύ, ο Βελουχιώτης δολοφόνησε βρετανό αξιωματικό κάτι που προκάλεσε θύελα αντιδράσεων στην κοινή γνώμη στην Βρετανία. Ο Τσώρτσιλ στη Βουλή των Κοινοτήτων αποκάλεσε τον Άρη εγκληματία πολέμου και κατηγόρησε ως επιτιθέμενο τον ΕΛΑΣ. Άμεσα ο Έντυ Μάγιερς τηλεγραφεί από το Κάιρο: « Τίμιοι αντάρται άλλων οργανώσεων διελύθησαν ή επλήγησαν παρά του ΕΛΑΣ και ούτω βλάπτεται η αντίστασις κατά του εχθρού. Ο Ζέρβας πολεμά τους Γερμανούς και τους πολεμά καλώς. Συστήσατε εις όλους τους πιστούς Έλληνας να πράξουν το ίδιον…». Ο Στρατηγός Ουίλσον στις 28 του μηνός στέλνει ένα ακόμη τηλεγράφημα στον Ζέρβα όπου εκφράζει: » την ευγνωμοσύνην του δι’ αποφασιστικήν στάσιν ήν εξακολουθείτε να τηρήτε έναντι Γερμανών, παρά τας επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον σας». Η πολιτική του ΕΑΜ, παρόλα αυτά, δεν αλλάζει και φτάνουμε στην 31η Οκτωβρίου, όπου ο Ζέρβας με τις δυνάμεις του μάχεται μεταξύ δύο πυρών, όπως αναφέρει στα απομνημονεύματά του. Η μάχη της Νεράιδας ήταν κατατοπιστική των σκοπών των κομμουνιστών. Από τον βορρά χτυπούσαν τον ΕΔΕΣ οι Γερμανοί και από το νότο ο Άρης. Αναφέρει ο Μιχάλης Μυριδάκης ( Οι Αγώνες της φυλής): » … Τα ξημερώματα της 31 Οκτωβρίου ευρέθησαν αι εθνικαί αυταί δυνάμεις περικυκλωμέναι και βαλλόμεναι πανταχόθεν από Γερμανούς και Ελασίτας. Από τας 6.30 το πρωί τα πυρά των δύο και συγχρόνως βαλλόντων εχθρών των εθνικών ομάδων πίπτουν διασταυρωνόμενα επ’ αυτών. Στιγμάς μαύρας, στιγμάς τραγικάς και φρικώδεις επέρασαν οι κακή τη μοίρα παρευρεθέντες τότε εκεί. Την εσπέραν τέλος της 31ης Οκτωβρίου, ο Ζέρβας, από δύναμιν 10.500 ανδρών, τους οποίους διέθετε πρό της συγκρούσεως, ευρίσκεται να έχη πλησίον του μόνον 79 αξιωματικούς και οπλίτας. Με την κατάστασιν αυτήν, ακολουθούν τον Ζέρβαν και περί τα 3.000 γυναικόπαιδα και περί τους 800 Ιταλοί». Μετά από την προδοτική αυτή προσπάθεια διάρκείας των Ελασιτών, ο Μάγιερς τηλεγραφεί ξανά στον Ζέρβα: » Παρακαλώ διαβιβάσατε εις τους συμπολεμιστάς σας τον εξαιρετικόν θαυμασμόν διά τους προσφάτους σας άθλους κατά των Γερμανών. Συνεχίσατε μάχην κατά Γερμανών παρά τας τραγικάς δυσκολίας. Απηύθυνα έκκλησιν προς τον ΕΛΑΣ όπως παύση αιματοχυσίαν ακολουθών λαμπρόν παράδειγμά σας».
Στο άρθρο αυτό επιχειρήθηκε μία ανάλυση των γεγονότων ιδιαίτερα της περιόδου Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943 και μια απάντηση τεκμηριωμένη σε πλήθος πηγών, όλων των αντιμαχόμενων πλευρών. Είναι το πρώτο μέρος της απάντησης. Σύντομα θα ακολουθήσει και το δεύτερο μέρος για τα γεγονότα της άνοιξης του 1944.

Πηγές:
1) Κρις Γουντχάουζ, Το μήλο της Έριδος.
2) Ντέϊβιντ Κλόουζ, Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος.
3) Ντομινίκ Έντ, Οι Καπετάνιοι, ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943-1949.
4) Κώστας Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη.
5) Σόλωνας Γρηγοριάδης, Συνοπτική ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-1945.
6) Πολυχρόνης Ενεπεκίδης, Η Ελληνική αντίστασις 1941-1944.
7) Νίκολας Χάμμοντ, Περιπέτεια με τους αντάρτες.
8) ΔΙΣ/ Αρχεία Εθνικής Αντίστασης, ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ.
9) Χάϊντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα.
10) Νάϊτζελ Κλάϊβ, Εμπειρία με τους αντάρτες.

Ελληνική αντίσταση και Βρετανική πολιτική

            Όπως εύστοχα είπε ο αρχηγός της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής στην Ελλάδα, Έντι Μάγιερς στον στρατηγό Ναπολέοντα Ζέρβα « Στρατηγέ σείς είσθε έξυπνος άνθρωπος, πλήν όμως σας διαφεύγει ένα πράγμα, όπως διαφεύγει απ’ όλους. Εμάς τους Άγγλους μπορείτε να μας καταλάβετε ως άτομα. Την αγγλική πολιτική δεν μπορείτε να την καταλάβετε ποτέ». Σ’αυτές τις τρείς γραμμές συνοψίζεται όλο το νόημα της πολιτικής των Βρετανών στην Ελλάδα την περίοδο 1941-1944. Αρχικά οι Βρετανοί δεν αποσκοπούσαν στη δημιουργία ανταρτικών ένοπλων οργανώσεων που θα χτυπούσαν τον κατακτητή, αλλά περιορίζονταν στις υπηρεσίες παροχής πληροφοριών στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, στη διενέργεια σαμποτάζ και στη μεταφορά Ελλήνων αξιωματικών στο Κάιρο. Αυτή η στάση τους αποθάρρυνε πολλούς Έλληνες πατριώτες που ήθελαν να βγούν άμεσα στο βουνό. Ο Ζέρβας ήδη απο τον Φλεβάρη του 1941 ήρθε σε επαφή με τον υπουργό Εξωτερικών της Αγγλίας Άντονι Ήντεν καθώς και με τον ναύαρχο Τέρλ προτείνοντάς τους να ενισχύσουν την ανάπτυξη οργανώσεων αντίστασης που ένθερμα ο ίδιος υποστήριζε. Η στάση των Βρετανών άλλαξε οριστικά τον Μάρτιο του 1942, όπου υποστηρίζουν ξαφνικά την ανάπτυξη του ανταρτοπολέμου. Ο λόγος ήταν η απασχόληση περισσότερων μονάδων του Γερμανικού στρατού στην Ελλάδα, προκειμένου να δημιουργηθούν νέες εστίες αντίστασης στη φασιστική επέλαση πρός όφελος του συμμαχικού αγώνα.
           Απο το 1943 τα πράγματα έγιναν ξεκάθαρα, με την φανερή βοήθεια σε χρήμα και οπλισμό πρός όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις. Παράλληλα όμως αρχίζει και η δυναμική επιθετική πρωτοβουλία του ΕΛΑΣ έναντι των άλλων όργανώσεων με στόχο τον αφανισμό τους. Ο κατοχικός εμφύλιος πόλεμος αφ’ενός άφηνε στο απυρόβλητο σε σημαντικό βαθμό τη Βέρμαχτ και αφ’ετέρου δημιουργούσε προβλήματα στο κοινό συμμαχικό αγώνα. Παρ’όλα αυτά ο ρόλος των Βρετανών στον εμφύλιο αυτό, σήμερα έχει ξεκαθαριστεί απόλυτα. Και φυσικά ήταν απολύτως διασπαστικός για το ελληνικό αντάρτικο. Εκμεταλλεύτηκαν σε ολοκληρωτικό βαθμό τις ανεδαφικές- για εκείνη την εποχή- πολιτειακές και μεταπελευθερωτικές βλέψεις της κάθε αντιστασιακής οργάνωσης. Την εποχή εκείνη η Ελλάδα τάχθηκε στο πλευρό των δυτικών αντιφασιστικών δυνάμεων, υπό την αιγίδα της Μεγάλης Βρετανίας του Ουίνστον Τσόρτσιλ. Βεβαίως ώς αντάλλαγμα είχε λάβει -σε θεωρητικό πάντα επίπεδο- τις ρητές εγγυήσεις για πλήρη εθνική αποκατάσταση στο θέμα της Κύπρου, της Βορείου Ηπείρου και των Δωδεκανήσσων. Φανερός υποστηρικτής των εθνικών διεκδικήσεων ο βασιλιάς Γεώργιος. Σε τελική ανάλυση, οι Βρετανοί μας παρέδωσαν μόνο τα Δωδεκάνησσα κι’ένώ ήδη δύο φορές είχαν προθυμοποιηθεί να τα παραδώσουν στους Τούρκους προκειμένου να βγούν στον πόλεμο κατά των Γερμανών, με τη σύμφωνη γνώμη του Στάλιν.
           Οι Βρετανοί ωστόσο με τη νίκη του Συμμαχικού αγώνα στόχευαν και σε δικές του βλέψεις ιδίως στο χώρο των Βαλκανίων. Οι οποίες καθορίστηκαν αργότερα στη συμφωνία της Μόσχας το 1944 και στη συνδιάσκεψη της Γιάλτας το ’45, με τη σύμφωνη γνώμη του Στάλιν. Έτσι μπορεί να εξηγηθεί και η στάση τους απέναντι στον κατοχικό εμφύλιο της περιόδου 1943-1944. Το ΚΚΕ μετά τον Δεκέμβριο του ΄42 έχει αποφασίσει τη μονοπώληση του αντιστασιακού αγώνα, κάτι που σημαίνει αφανισμός ή ενσωμάτωση για τις υπόλοιπες εθνικές αντιστασιακές οργανώσεις. Με την άνοιξη του ΄43 αρχίζει και ο πλέον δύσπιστος να πείθεται για του λόγου του αληθές. Πρώτο και χαρακτηριστικό παράδειγμα της ένοπλης βίας και του αφοπλισμού, που επέβαλε ο ΕΛΑΣ σε πατριώτες άλλων οργανώσεων, είναι ο αργότερα στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ Στέφανος Σαράφης. Ακολούθησαν οι οργανώσεις του ΕΣ και ΕΟΑ στη Πελοπόννησο, της ΠΑΟ και του Τσαούς Αντόν σε όλη τη Μακεδονία και βεβαίως του ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ στην Ήπειρο. Οι δυνάμεις του Ζέρβα και του Τσαούς Αντόν όμως άντεξαν και δεν διαλύθηκαν. Έτσι τον Οκτώβρη του 1943 ο ΕΛΑΣ συνθηκολογεί με τη Βέρμαχτ και χτυπούν ταυτόχρονα τον ΕΔΕΣ. Οι Βρετανοί παρά τις εκθέσεις που έστελναν στο στρατηγείο Μέσης Ανατολής διάφοροι Βρετανοί αξιωματικοί- σύνδεσμοι με τους αντάρτες, για τη στάση αυτή του ΕΛΑΣ που πρόδιδε και διασπούσε τον συμμαχικό και εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, συνέχιζαν να εξοπλίζουν το κομμουνιστικό αντάρτικο δίχως σταματημό. Ο Ζέρβας με τηλεγραφήματά του παραπονούνταν για τη συμπεριφορά του ΕΛΑΣ και ζητούσε απο τους Άγγλους να πείσουν τους Ελασίτες να στραφούν κατά των Γερμανών και μόνο. Οι απαντήσεις των Βρετανών ήταν χλιαρές και αινιγματικές σαν τη στάση τους. Έδιναν συγχαρητήρια στον Ζέρβα για το πόλεμο κατά των Γερμανών παρά τη στάση του ΕΛΑΣ απέναντί του. Την ίδια ώρα σε εκπομπή του ΒΒC ο ΕΔΕΣ και ο αρχηγός του κατηγορούνταν ανοιχτά διότι…αποσκοπούσαν σε εγκαθίδρυση καθεστώτος δικτατορίας στην Ελλάδα! Η στάση αυτή των Βρετανών άλλαξε απότομα μόνο όταν οι δυνάμεις του Ζέρβα κόντεψαν να διαλυθούν μετά τις ταυτόχρονες επιθέσεις Άρη-Γερμανών στα τέλη Οκτωβρίου. Από τις 20 του μηνός ο αντιστράτηγος Ουίλσον κατονομάζει ανοιχτά τον ΕΛΑΣ ως υπεύθυνο για τις επιθέσεις κατά του ΕΔΕΣ και ο Τσόρτσιλ μέσα απο την Βουλή των Κοινοτήτων χαρακτηρίζει τον Βελουχιώτη «εγκληματία πολέμου». Εκ των υστέρων ο Κρίς Γουντχάουζ στο «Μήλο της Έριδος» θα ομολογήσει ότι τόσο η Βρετανική συμμαχική αποστολή στην Ελλάδα όσο και το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής γνώριζαν για τη συμφωνία ΕΛΑΣ-Βέρμαχτ αλλά δεν τη αποκάλυψαν στο ελληνικό κοινό. Άν το είχαν κάνει ο ΕΛΑΣ θα έχανε την ως τότε τεράστια δυναμική του, αλλά αυτό δεν βόλευε τα σχέδια τους. Άν τελείωνε ο ΕΛΑΣ δεν θα γινόταν ο Δεκέμβρης, η Βάρκιζα και ο «εμφύλιος» 1946-’49. Δεν θα είχαν λόγο να μας «σώσουν» απο τους κομμουνιστές και η Ελλάδα θα έβρισκε τη θέση που της άξιζε στο πλευρό των νικητών Δυτικών «συμμάχων» μας. Αυτό σήμαινε αυτόματα ότι οι αξιώσεις του βασιλιά Γεωργίου (Δωδεκάνησσα, Βόρεια Ήπειρος, Κύπρος) θα γίνονταν πραγματικότητα. Άλλα ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν είχαν μοιράσει τα εδάφη τους και η Βόρεια Ήπειρος είχε παραχωρηθεί οριστικά σους «συντρόφους» του Χότζα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η κομμουνιστική Αλβανία ήταν κέρδος του Στάλιν και κανείς δεν θα την ακουμπούσε.
          Για το ρόλο των Βρετανών αυτή την περίοδο (1943-44) ο στρατάρχης σέρ Μαίτλαντ Ουίλσον παραδέχθηκε: «Εύρισκον ότι ήτο φρονιμώτερον να συνεργάζομαι με τα αριστερά ελληνικά κόμματα και να επιχειρώ να τα καθοδηγώ εγώ αντί να με καθοδηγούν εκείνα… Η αγγλική κυβέρνησις ωμιλεί διά δύο φωνών εις την πολιτικήν της απέναντι της Ελλάδος. Με την πολιτικήν φωνήν του Φόρειν Όφις, το οποίον παρείχε πλήρη υποστήριξιν είς τον Βασιλέα Γεώργιον και την κυβέρνησίν του. Και με την στρατιωτικήν του Επιτελείου μας της Εγγύς Ανατολής, το οποίον εχρηματοδοτεί και ενίσχυε με όπλα τους χειροτέρους εχθρούς του Βασιλέως είς τα όρη της χώρας…». Φαίνεται ξεκάθαρα ότι οι Βρετανοί είχαν ξεκάθαρα και άλλες βλέψεις πέρα απο τον πόλεμο κατά των Γερμανών. Παρόμοια διασπαστική πολιτική ακολούθησαν και στην Γιουγκοσλαβία όπου τελικά προτίμησαν να ενισχύσουν τον κομμουνιστή ηγέτη Ιωσήφ Μπρόζ Τίτο. Τόν λόγο αναφέρει ο Φίτζρου Μακλήν, στρατιωτικός αρχηγός των Βρετανών στη Γιουγκοσλαβία: » Οι εθνικισταί ‘τσέτνικ’ του Σέρβου Ντράγα Μιχαήλοβιτς απέφευγον να παραδίδουν τους συμπατριώτας και τα χωρία των είς την ολοκληρωτικήν καταστροφήν έναντι αναξίων λόγου ζημιών των κατακτητών και αι επιχειρήσεις των διενεργούντο χάριν της πατρίδος των και όχι χάριν των επιδιώξεων των Συμμάχων και των ρωσικών βλέψεων. Αντιθέτως οι κομμουνισταί παρτιζάνοι του Τίτο, με αμείλικτον αποφασιστικότητα και πειθαρχίαν, άνευ οίκτου και με καθοδηγητικόν χρησμόν την γραμμήν του Κόμματος των, ηδιαφόρουν διά την ανθρωπίνην ζωήν και μετέτρεψαν τον πόλεμον είς επανάστασιν. Συνεπώς, με βάσιν την λογικήν και τα καθαρώς στρατιωτικά κριτήρια έπρεπε να παύσωμεν να εφοδιάζωμεν τους ‘τσέτνικ’ και να πέμπωμεν όλα τα διαθέσιμα όπλα και πολεμοφόδια είς τους τιτοϊκούς παρτιζάνους…». Όπως αναφέρει ο Μακλήν οι Σέρβοι εθνικιστές διεξήγαγαν επιχειρήσεις πρός όφελος της πατρίδας τους και όχι πρός όφελος των συμμάχων Σοβιετικών και Βρετανών. Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στην Ελλάδα με τις δυνάμεις του Ζέρβα. Συγκεκριμένα, στη Γιουγκοσλαβία οι Άγγλοι έθεσαν στο περιθώριο τον Μιχαήλοβιτς άμεσα, γιατί είχαν συμφωνήσει να περάσει η Γιουγκοσλαβία στη ζώνη επιρροής των Σοβιετικών. Δεν είχαν δηλαδή, κανένα όφελος εκεί. Αντιθέτως η Ελλάδα είχε «παραχωρηθεί» στα στρατηγικά συμφέροντα της Βρετανικής αυτοκρατορίας. Οι Βρετανοί φέρθηκαν πιό «ήπια» στον Ζέρβα ακριβώς γιατί τον χρειάζονταν. Όταν έπαψαν να τον χρειάζονται του φέρθηκαν ποταπά και οργάνωσαν σχέδιο εξόντωσής του απο τον ΕΛΑΣ. Ήδη απο τον Οκτώβρη του 1943 είχαν δείξει σημάδια της ανενδοίαστης πολιτικής τους. Ένα χρόνο αργότερα, τον Οκτώβρη του ’44 με διαταγή του Σκόμπυ απαγόρευσαν στον Ζέρβα να απελευθερώσει τη Βόρεια Ήπειρο, από τα Γιάννενα που βρισκόταν, με έμμεση απειλή ότι θα βρεθούν αντιμέτωποι. Τα πράγματα έγιναν ακόμη πιό ξεκάθαρα στα τέλη Δεκεμβρίου του ’44, όπου μετά την οριστική ήττα των κομμουνιστών στην Αθήνα ο Σκόμπυ επεδίωξε και πέτυχε τη στρατιωτική και ηθική υποταγή του ΕΔΕΣ.
          Αναλυτικότερα, ο Ζέρβας απο τα τέλη Νοεμβρίου, ζητούσε τον ανεφοδιασμό του σε πυρομαχικά σε τέτοιο ποσοστό ώστε να αναλάβει επιθετική πρωτοβουλία έναντι του ΕΛΑΣ που τον κυνηγούσε. Αντιθέτως ο Σκόμπυ τον διέταξε να κρατήσει αμυντικά και παρά τις αντιδράσεις του Ζέρβα, ο τελευταίος υπάκουσε στις διαταγές. Την ίδια ώρα που ο Ζέρβας προσπαθούσε να πείσει τον Σκόμπυ να ανεφοδιαστεί ώστε να κρατήσει άμυνα στην Πρέβεζα, το ΒΒC ανήγγειλε προκαταβολικά τη διάλυση των δυνάμεων του ΕΔΕΣ απο τον ΕΛΑΣ. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ. Όπως αναφέρει ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ και σφοδρός πολέμιος του Ζέρβα, Τζουμερκιώτης ( Γεράσιμος Μαλτέζος ): «Το γεγονός ότι εμείς δεν πιάσαμε αιχμαλώτους και πριν απ’όλα λάφυρα σε πολεμικό υλικό και τρόφιμα. Νομίζω δεν είναι καμμιά υπερβολή ο χαρακτηρισμός της επιχείρησης σαν αποτυχημένης…Έτσι όπως έγινε η επιχείρηση, είχε το χαρακτήρα της απώθησης του αντιπάλου και όχι της περικύκλωσης και εξόντωσης της ζωντανής δύναμής του. Μόνο σ’αυτή τη φάση θα λέγαμε ότι νικήσαμε τον Ζέρβα. Έτσι που έγινε ο Ζέρβας έχασε μόνο έδαφος και διατήρησε τις δυνάμεις του που μπορούσε να τις μεταφέρει σε άλλο μέτωπο». Για τη στάση και συμπεριφορά των Άγγλων απέναντι στο Ζέρβα τέλη του ’44, ο Γερμανός ιστορικός Χάιντς Ρίχτερ έγραψε: » Δεν αρκούσε (σ.σ εννοεί για τους Βρετανούς ) να αποστρατευθούν αι ΕΟΕΑ – ΕΔΕΣ, διότι η ηθική και πολιτική δύναμη του ΕΔΕΣ θα εξακολουθούσε να υπάρχει. Έπρεπε να υποστεί μια ηθική και στρατιωτική υποταγή. Και τότε καταστρώθηκε το ύπουλο σχέδιο, να τσακισθή ο ΕΔΕΣ απο τον ΕΛΑΣ.» και συνεχίζει ο κορυφαίος αριστερός Γερμανός ιστορικός: » Όταν όμως ο ΕΛΑΣ δεν κατόρθωσε να υπερισχύσει αμέσως εναντίον του ΕΔΕΣ και ο τελευταίος άρχισε αμυντικόν αγώνα, το ΒΒC διέδωσε ότι ο ΕΔΕΣ διαλύθηκε. Για να μήν διαψευσθή, όμως, οι Βρετανοί διέταξαν την εκκένωση της περιοχής από τον ΕΔΕΣ, για να διατηρηθή έτσι ο μύθος της διαλύσεώς του. Έτσι παραμένει η ενύπωση της επαίσχυντης ήττας του ΕΔΕΣ και οι Δημοκρατικοί ηγέτες του ντροπιάσθηκαν». Έτσι οι Βρετανοί απαλλάχθηκαν απο τον Ζέρβα, κάτι που ικανοποίησε και την ελληνική κυβέρνηση, καθότι δεν θα ήθελε να μπλεχτεί στα πόδια της ένας ηγετικός πολεμιστής της αντίστασης με έρεισμα στο λαό, με όποιες πολιτικές και στρατιωτικές προεκτάσεις ακολουθούσαν μια τέτοια επιλογή.
Ο Νίκολας Χάμμοντ
          Σε τελική ανάλυση η Βρετανική πολιτική ήταν αποκλειστικά διασπαστική στα ελληνικά βουνά την περιόδο 1941-1944, και σε αυτό δεν πολυδιέφερε απο την εξίσου διασπαστική πολιτική των Γερμανών και της υπηρεσίας ψυχολογικού πολέμου τους, της Ι/C. Σε απόρρητες εκθέσεις τους προς το στρατηγείο Μέσης Ανατολής, πολλοί ανώτεροι Αξιωματικοί του Βρετανικού στρατού, όπως ο Γούντχάουζ, ο Έντι Μάγιερς, ο Νίκολας Χάμμοντ, ο Τόμ Μπάρνες, ο Θέμης Μαρίνος και άλλοι ενημέρωναν τις Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες  για την πραγματική στάση του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ απέναντι στους Γερμανούς καθώς και για την στάση που θα κρατούσε κατά την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων και τις πολιτικές βλέψεις του. Αλλά φαίνεται πως οι Άγγλοι είχαν σχεδιάσει τα πάντα απο την στιγμή που αποφάσισαν να υποστηρίξουν το ελληνικό αντάρτικο. 

Πηγές:
1) Κομνηνός Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος.
2) Χαράλαμπος Φλόκας, Εθνική αντίσταση 1942-1945, ο ΕΔΕΣ και οι αντάρτες του.
3) Έντυ Μάγιερς, Η Ελληνική περιπλοκή.
4) Κρις Γουντχάουζ, Το Μήλο της έριδος.
5) Θέμης Μαρίνος, Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης.
6) Κώστας Μπαρμπής, 1941-1949 Έτη αγώνων, θυσιών και αίματος.
7) Χάιντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα.
8) Γεράσιμος Μαλτέζος, ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.