Κομνηνός Πυρομάγλου: «Που βαίνει η ΕΑΜ;»

Άρθρο του υπαρχηγού του ΕΔΕΣ στον «Ελληνικό Αγώνα» της 5ης Ιουνίου 1943 για την πολιτική και τη δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

 

 

Η εκδιλουμένη αντίθεσις μεταξύ του ΕΔΕΣ (Εθνικαί Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών) αφ΄ενός και αφ΄ετέρου του ΕΑΜ, η ένοπλος εκδήλωσις του οποίου είναι ο ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός) πρέπει να τεθή υπό την κρίσην του Ελληνικού Λαού, μόνου αρμοδίου να επαινέση ή να καταδικάσει την μίαν ή την άλλην οργάνωσιν.

Αι συζητήσεις δια μίαν συνεργασίαν και συνεννόησιν ήρχισαν πράγματι από τον Ιανουάριον του 1942. Ο ΕΔΕΣ ως Οργάνωσις προϋπήρχε του ΕΑΜ. Κατά τον Ιούνιον του 1941, προσαρμοζόμενος προς την διαμορφωθείσαν κατάστασιν, συνεπεία της υποδουλώσεως της Ελλάδος, έταξεν ως βασικάς του επιδιώξεις νέους σκοπούς. Αι διαπραγματεύσεις εκ μέρους του ΕΑΜ διεξήχθησαν υπό του Χατζή (με ψευδώνυμον) μέλους της Κ.Ε. του Κομμουνιστικού Κόμματος. Ο κ. Ν. Ζέρβας, ο οποίος διεξήγαγε τας διαπραγματεύσεις εκ μέρους του ΕΔΕΣ, ήτο εν πλήρει γνώση της συνθέσεως του ΕΑΜ και ότι το Κομ. Κόμμα έπαιζε τον πρώτον ρόλον εις το ΕΑΜ. Παρ΄όλα αυτά, εφ΄όσον το Κομ. Κόμμα θα εδέχετο να διεξαγάγη έναν πραγματικόν εθνικόν αγώνα, ο ΕΔΕΣ δεν θα είχε καμμίαν αντίρρησιν να συνεργασθή με αυτό. Μέχρι σήμερον αι διαπραγματεύσεις απέτυχον εξ υπαιτιότητος του ΕΑΜ. Συνέχεια

Εφημερίδα Επαναστάτης 26 Μαίου 1944: Το συνέδριο του Λιβάνου

Featured image

Αναφορά της αντιστασιακής εφημερίδας στα γεγονότα της συμφωνίας του Λιβάνου (20/5/1944). Οι λόγοι του Γεωργίου Παπανδρέου και του Κομνηνού Πυρομάγλου

ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟΝ ΤΟΥ ΛΙΒΑΝΟΥ
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΛΑΣΙΣ. ΟΙ ΥΠΑΙΤΙΟΙ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΤΑΓΜΑΤΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΔΕΝ Θ’ ΑΜΝΗΣΤΕΥΘΟΥΝ. «Ο ΛΑΟΣ ΔΕΝ ΚΑΝΕΙ ΔΙΑΚΡΙΣΙΝ ΤΥΡΑΝΝΩΝ»

Εις το συνέδριον του Λιβάνου συμμετέσχον 25 αντιπρόσωποι κομμάτων και οργανώσεων αντιστάσεως. Γ. Παπανδρέου, πρωθυπουργός, αρχηγός του Δημοκρατ.- Σοσιαλ. κόμματος, του κόμματος των Φιλελευθέρων Κων. Ρέντης, πρώην υπουργός, Γ. Βασιλειάδης πρώην υπουργός, Γ. Εξηντάρης πρώην υπουργός, Σ. Βενιζέλος πρώην πρωθυπουργός, του Λαϊκού κόμματος Δημ. Λόντος, του Εθν. Λαϊκού κόμματος Σπ. Θεοτόκης, του πολιτικού γραφείου της Κ.Ε.Κ.Κ. Παν. Ρούσσος, των προοδευτικών Φιλελευθέρων Γ. Σακουλής, πρώην βουλευτής, του Αγροτικού Δημ. κόμματος Αλέξ. Μυλωνάς, πρώην υπουργός, Ι. Σοφιανόπουλος, της Ενώσεως των Αγροτικών της αριστεράς, της Εθνικής Ενώσεως Παν. Κανελόπουλος, πρώην υπουργός, Φωκ. Δραγούμης, ανεξάρτητος της ΠΕΕΑ, Α. Σβώλος καθηγητής του Πανεπιστημίου, Ν. Ασκούτσης πρώην υπουργός, Π. Πορφυρογέννης, γενικός γραμματεύς της επιτροπής του ΕΑΜ, Κομνηνός Πυρομάγλου του ΕΔΕΣ, συν/ρχης Π. Μεταξάς και Α. Μεταξάς των Εθνικών Ομάδων, Γ. Καρτάλης της ΕΚΚΑ, υποστράτηγος Βεντήρης και Α. Σταθάτος των Εθνικών δυναμικών οργανώσεων. Συνέχεια

Σπάνια ντοκουμέντα της Αντίστασης: «Το ΕΑΜ και αι λαϊκαί ελευθερίαι», άρθρο του Κομνηνού Πυρομάγλου στον Τύπο της Αντίστασης

Featured image

Το άρθρο αυτό αποτελεί ντοκουμέντο για το 1943. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου συνέταξε το εν λόγω πληροφοριακό δελτίο και το απέστειλε στον Ηρακλή Πετιμεζά, ο οποίος το δημοσίευσε στον αντιστασιακό Τύπο της εποχής. Μεταπολεμικά συμπεριλήφθηκε στο βιβλίο του Πετιμεζά «Εθνική Αντίσταση και κοινωνική επανάσταση, Ζέρβας και ΕΑΜ» ( σ. 205-207):

 ΤΟ ΕΑΜ ΚΑΙ ΑΙ ΛΑΪΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΙ

   Μεταξύ των άλλων που συνελήΦθησαν από τες ομάδες του ΕΑΜ κατά τον αφοπλισμόν της ομάδος Κωστοπούλου – Σαράφη ήσαν και ο υπομοίραρχος Δημήτριος Βιλαέτης, ο ενωμοτάρχης Μάργαρης Κωνσταντίνος και ο χωροφύλαξ Τσιχλάκης. Συνέχεια

Ο επικήδειος λόγος του Κομνηνού Πυρομάγλου για το Ναπολέοντα Ζέρβα

     Ο Στρατηγός Ζέρβας άφησε την τελευταία του πνοή στις 10 Δεκεμβρίου 1957. Η κηδεία του έγινε στο Μητροπολιτικό ναό την 13η Δεκεμβρίου. Ο επικήδειος λόγος του Κομνηνού Πυρομάγλου, υπαρχηγού των ΕΟΕΑ, για τα όσα έζησε δίπλα στον Αρχηγό του είναι συγκλονιστικός. Παρόλο που οι σχέσεις τους πέρασαν από χίλια κύματα, η αναγνώριση και ο σεβασμός μεταξύ τους δεν έλειψε ποτέ. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου μεταπελευθερωτικά τόσο από τα βιβλία του όσο και από τη διαδρομή του στον πολιτικό στίβο, τάχθηκε στην Κεντροαριστερά – αριστερά. Αντιτάχθηκε στον Ζέρβα για την αναγκαστική πολιτική στροφή του, μέχρι και στην ίδρυση του Εθνικού Κόμματος Ελλάδος, καθώς θεώρησε ότι ο αρχηγός του ΕΔΕΣ «πρόδωσε» τους πολιτικούς στόχους που μαζί είχαν θέσει τον Σεπτέμβριο του 1941. Από την άλλη, ο Ζέρβας και οι πιστοί μαχητές του θεώρησαν απαράδεκτη τη πολιτική συμπεριφορά του Πυρομάγλου να εκλεγεί βουλευτής με τη στήριξη της ΕΔΑ. Νόμιζαν ότι πρόδωσε τους εθνικούς αγώνες των Εθνικών Ομάδων. Όπως και να ‘χει, ο σεβασμός και των δύο πλευρών δεν ξεχάστηκε ποτέ. Ο Πυρομάγλου επαινούσε μέχρι το τέλος του, τον εθνικό αντιστασιακό και πατριωτικό αγώνα του Ναπολέοντα Ζέρβα. Επιπλέον, χαρακτηριστικός υπήρξε ο λόγος του στην κηδεία του αντάρτη αρχηγού του:
     «Όταν μια μέρα η πραγματική ιστορία πάρη την πένα και γράψη την αθάνατη κρίσι της, μπορώ να σου το βεβαιώσω από τώρα, αντάρτη στρατηγέ, πως θα σε κατατάξη στην πρώτη σειρά των γενναίων αγωνιστών του Έθνους. Γιατί η Ιστορία, πέρα από το πάθος και την υποκειμενική ερμηνεία των συγχρόνων σου, θα διαπιστώσει προ παντός τούτο: ό,τι εναντίον της απάνθρωπης κατοχής πήρες το ντουφέκι σαν απλός αντάρτης και ανέβηκες στο βουνό με ένα μόνο διακαή πόθο: να χτυπήσης τον Αγαρινό, που πάτησε με το βάρβαρο πόδι του το ιερό ελληνικό έδαφος.
      Στην απόφασή σου αυτή τότε, δεν λογάριασες ούτε τη ζωή σου, δεν υπολόγησες ποία ήταν η πιθανότης της επιτυχίας, ούτε και φοβήθηκες τον κίνδυνο της αποτυχίας. Μου είπες μόνο τούτο: «Στους Ελληνάδες και στους ξένους πρέπει να δείξουμε ότι εμείς δεν είμαστε αρνιά, να μας μαζεύουν οι Γενίτσαροι του Χίτλερ και να μας σφάζουν μέσα στο μαντρί». Το θυμάσαι; Και βέβαια θα το θυμάσαι, γιατί εσύ μου το θύμισες λίγο πριν έρθω, εδώ μπροστά σου να ξαναθυμηθώ μαζί σου μερικές στιγμές από τα δυόμισυ χρόνια της αντάρτικης ζωής μας.       
    Ξέρεις πως στο βουνό δεν βγάζαμε επικήδειους για τους αντάρτες μας που πέθαιναν. Αδελφωνόμαστε μπροστά τους και τους ιστορούσαμε τις πράξεις που μας ήνωναν, που μας ζωντάνευαν το σκοπό. Σήμερα, αυτό θα κάμω και εγώ μαζί σου, αυτό θα κάμουμε όλοι που είμαστε εδώ μέσα, όλοι οι παληοί σου αντάρτες, που θα σε ξεπροβοδίσουν. Έτσι πριν φύγης απ’ εδώ για το μεγάλο σου ταξίδι, στάσου για λίγο να ξαναθυμηθούμε μερικές στιγμές από τις παληές ζωντανές ημέρες.
     Θυμάσαι πως μια μέρα πριν ξεκινήσουμε από την Αθήνα για το βουνό μου έλεγες: «Μην παραξενεύεσαι όταν σου λένε πως το αντάρτικο είναι τρέλλα. Οι στιγμές είναι σκληρές και δύσκολες. Τους έχει φύγει η ψυχή, η καρδιά τους μίκρυνε. Πρέπει πάντα να ξεκινήσει πρώτα ο ένας. Εκεί που θα πάμε αντρειώνεται ο άνθρωπος. Η ζωή ψηλώνει σαν τα έλατα και ο θάνατος γίνεται βροντή που θα ρίξει το νερό, να κατεβάσουν τα ποτάμια, να πνίξουν τον Αγαρινό και να ποτίσουν την Ελληνική γή για να ξαναβλαστήση η λευτεριά».
      Αυτά μου έλεγες, αντάρτη – στρατηγέ. Και όταν, πάνω από τις κορφές του Μακρυνόρους, αντικρύσαμε τα Σουλιώτικα βουνά, στάθηκες και με βαθιά αναπνοή φώναξες σε όλους τους Ελληνάδες – έτσι τους έλεγες – το παληό σουλιώτικο τραγούδι:

Το Ζέρβα και τον Μπότσαρη φώναξε ο Τζαβέλλας.

Παιδιά σταθήτε στέρεα, σταθήτε αντρειωμένα.

Ο πόλεμος ξανάρχισε θ’ ανάψουν τα ντουφέκια…

       Και σου είπαμε θ’ ανάψουν τα ντουφέκια. Στην Ντούνιστα, μπαίνοντας στο σπίτι που μας δέχτηκε, είπες: «Το αντάρτικο ξεκινά από ένα σπίτι της γενιάς των Καραϊσκάκιδων. Ύστερα ανεβήκαμε πιο ψηλά. Και περιπλανηθήκαμε πολλές εβδομάδες για να μεταφέρουμε την ψυχή και να μεγαλώσουμε την καρδιά των Ελληνάδων. Από την Καλάνα στο Γάβροβο. Από τις στάνες του Ράβδου στις κάνες του Βράζου. Φτάσαμε και στη Σβάρνα, στην καλύβα του Αρβανίτη. Και ο Αρβανίτης που είχε και ψυχή και καρδιά, ήρθε την άλλη μέρα το πρωί, κρατώντας από το χέρι τον πιο μεγάλο του γιό, 17 χρονών και μέσα στη μικρή εκκλησία σου είπε: «Στρατηγέ, πιστεύω στον αγώνα σου. Σου φέρνω τον γιό μου να τον γράψης αντάρτη». Και ήταν ο πρώτος αντάρτης. Πήρες τον μικρό σου αντάρτη, το Γιώργο Αρβανίτη, τον φίλησες, έκανες το σταυρό σου προς το ιερό και με δάκρυα στα μάτια μας είπες: «η πίστις ενός πατέρα που προσφέρει το παιδί του στη θυσιά είναι μεγάλο πράγμα για την Ελλάδα. Το αντάρτικο θα φουντώση».
         Λίγες μέρες ύστερα μαντεύοντας την ανυπομονησία μου, μου είπες πάλι: «Μή βιάζεσαι. Πρέπει να φωτίση ο Θεός τους Ιταλούς ν’ ανέβουν κάποια μέρα να μας κυνηγήσουν. Γι΄αυτό στέλνω μηνύματα στην Άρτα και λέω πως είμαστε 500, 1000. Και ας είμαστε μόνον δεκαπέντε. Τότε θα δής πως θα φουντώση…». Και έτσι ήταν όπως το είπες.
         Την ημέρα που οι Ιταλοί πέρασαν το Κλειδί και ανέβαιναν προς τη Σκουληκαριά, μέσα από τα έλατα έτρεχαν να μας βρούν Ελληνάδες με το ντουφέκι στο χέρι. Τσοπάνηδες, χωρικοί, δάσκαλοι, παπάδες, γιατροί από όλα τα χωριά του Γαβρόβου τρέξανε να παίξουν ντουφεκιές τους Ιταλούς. Και το αντάρτικο φούντωσε.

Η νεκρική πομπή με τις στρατιωτικές τιμές στη σορό του Ναπολέοντα Ζέρβα, 13 Δεκεμβρίου 1957.

         Μιά άλλη μέρα, πάνω από την πιο ψηλή κορφή του Γαβρόβου μπροστά σε μια πηγή με γάργαρο νερό, μου είπες, δείχνοντάς τα Τζουμέρκα και πιο πέρα το Σούλι: «Τα βλέπεις αυτά τα ψηλά βουνά; Και κεί σε λίγο το αντάρτικο θα φουντώση, γιατί έχει παιδιά πολέμαρχους». Και φούντωσε.
       Ξεκινήσαμε για το Γοργοπόταμο από τα Αργύρια ως το Μαύρο Λιθάρι, και από το Μαύρο Λιθάρι ως το Μεσόπυργο. Απ΄όλα τα χωριά που περνούσαμε, άντρες, γυναίκες, παιδιά, όλοι έβγαιναν να μας δεχτούν. Οι καμπάνες χτυπούσαν, οι παπάδες φορούσαν τα άμφιά τους, οι γυναίκες έκαιαν λιβανωτό και τα παλλικάρια ζητούσαν ντουφέκι. Και ρίξαμε το γεφύρι του Γοργοποτάμου. Και μια μέρα κάτω από έναν πανύψηλον πλάτανον μάθαμε πως ένα πρωί οι τοίχοι της Αθήνας είχαν σκεπαστή από φωτογραφίες του Ζέρβα. 
       Δεν πέρασε καιρός, και σ΄όλες τις βουνοκροφές, σε όλα τα φαράγγια βρόντησε και αντήχησε, άναψε το ντουφέκι. Και ξαναζωντάνεψεν ο τόπος, ξεθάρρεψεν η ζωή, όταν η ελληνική λεβεντιά ξαναπήρε στα χέρια της τη δόξα και την τιμή της Ελλάδας. Και το αντάρτικο πλήθυνε. Και έγινε αντάρτικος στρατός. Τα ελληνικά βουνά έγιναν η Ελεύθερη Ορεινή Ελλάδα. Και ξαναζωντάνεψε ο θρύλος της κλεφτουργιάς. Μεγάλωσε και ο θρύλος ο δικός σου. Και ο κατακτητής χτυπήθηκε παντού. Και άρχιζε να λογαριάζει τον αντάρτικο στρατό. Και οι σύμμαχοί μας του πολέμου άρχιζαν να τον υπολογίζουν και αυτοί. Και όταν ήρθε η ώρα να περάσουν από την Αφρική στην Ευρώπη, ζήτησαν τη βοήθειά μας. Και τους τη δώσαμε όλοι οι αντάρτες. Και το χτύπημά τους εναντίον του κατακτητού ήταν πολύ δυνατό. Γιατί ο Άξονας πίστεψε πως η απόβαση θα γινόταν στην Ελλάδα. Και κατέβασε στην Ελλάδα στρατό, και άλλο πολύ στρατό.
        Μια μέρα, που ο κατακτητής λυσσομανώντας όρμησε πάνω στα ελληνικά βουνά να σβήση το αντάρτικο και απ΄όπου διάβαινε περνούσε τα πάντα από τη φωτιά και από το σίδερο, στάθηκες ανάμεσα στους χωρικούς και, κοντός, όπως ήσουνα, δεν ακούγαμε παρά μόνο τη φωνή σου να λέει: «Παιδιά, τα χωριά σας καίονται…». Και πριν τελειώσης, όλοι μαζί με μιά φωνή, οι χωρικοί, σου απάντησαν: «Μή σε νιάζη, καπετάνιο. Δεν είναι τίποτα. Όλα ας ρημάξουν. Όταν ξανάρθει η Λευτεριά, όλα θα τα φτιάξουμε πάλι». Και γυρίζοντας προς τους αντάρτες, είπες: «Σας είπα πως οι Ελληνάδες είναι μεγάλη ράτσα. Και δεν θα σβήση ποτέ. Τραβάτε, χτυπάτε το Βάρβαρο, το Σκύλο…».
        Μια άλλη μέρα, ήταν οι μέρες που κατά χιλιάδες οι Ιταλοί στρατιώτες ανέβαιναν να παραδωθούν σε μας, και είχαν σκορπίσει σε όλα τα κατεστραμμένα χωριά, περνούσαμε απ΄τα Τζουμέρκα και το Ξηροβούνι προς τη Λάκκα Σούλι. Μαζί μας ήταν και κάμποσοι σύμμαχοι αξιωματικοί, Άγγλοι και Αμερικανοί. Και σου είπαν μερικοί από αυτούς: «Γιατί Στρατηγέ, αφήνετε οι κατεστραμμένοι και κατατρεγμένοι χωρικοί να μοιράζουν το ψωμί τους με τους Ιταλούς, αυτούς τους ίδιους Ιταλούς που ένα μήνα πριν έκαψαν τα χωριά τους και τη σοδειά τους;». Και όταν ρώτησες τους χωρικούς, τους Ελληνάδες χωρικούς, γιατί μοίραζαν το ψωμί τους με τους Ιταλούς απάντησαν: «Εχθρός είναι μόνο εκείνος που έχει το ντουφέκι και σε χτυπά. Χωρίς ντουφέκι είναι άνθρωπος». Και είπες τότε στους Συμμάχους: «Αυτό θα πή ανθρωπιά. ‘Έχετε και σεις στον τόπο σας αυτή την ανθρωπιά;». Το θυμάσαι αντάρτη στρατηγέ; Δεν μπορεί παρά να το θυμάσαι. Γιατί πίστεψες, όπως πιστέψαμε όλοι μας, πως ο Ελληνικός Λαός είναι μεγάλη ράτσα, έχει μεγάλη ανθρωπιά. Την φέρνει μαζί του από τα τρίσβαθα των αιώνων, για να ξεχωρίζει από τον άλλο κόσμο, και στις καλές και στις δύστυχες στιγμές, και σ΄αυτό τον κόσμο, και αν μπορεί και στον άλλο κόσμο. Τα θυμάσαι όλα αυτά; Δεν μπορεί να μην τα θυμάσαι. Και θα θυμάσαι και άλλα πολλά, όπως όλοι οι αντάρτες σου θα τα θυμούνται.
        Δεν θέλω να σε κουράσω πιο πολύ. Τώρα πρέπει να χωρίσουμε. Άφησε. Θα τα λέμε οι αντάρτες αναμεταξύ μας, θα τα λέμε στους άλλους, θα προσπαθήσουμε, όσοι μείνουμε πίσω, να τα μαθαίνουν και οι άλλες γενιές που θάρθουν. Τώρα αντάρτη – στρατηγέ, θα ξεκινήσης για το μεγάλο σου και τελειωτικό ταξίδι. Ξέρω πως ώσπου να φτάσης, το μακρύ δρόμο που θα τον περάσης, θα τον περπατήσης και αυτή τη φορά λεβέντικα. Ξέρω πως και στο δρόμο αυτό θα είσαι εσύ ο καπετάνιος. Ο χάρος θα είναι στρατιώτης σου. Γιατί σήμερα που φεύγεις δεν σε παίρνει ο χάρος. Σε παίρνει η ζωή. Η ελληνική ζωή, στην οποία η αντρεία σου έδωσε κάποιο νόημα, πάνω στα ελληνικά βουνά.
        Εκεί που θα πάς θα συναντήσεις όλους τους γενναίους, γιατί μαζί με τους γενναίους σε στέλνει η ιστορία, τους γενναίους που πέθαναν για την Πατρίδα. Πες τους, πες τους σε παρακαλώ, αντάρτη – στρατηγέ, το μήμυμά μας, δεν είναι μόνο δικό μου, είναι όλων των ανταρτών που βγήκαν στα ελληνικά βουνά ενάντια στον κατακτητή, πες τους πως κάθε φορά που ο τόπος περνά δύστυχες μέρες, να ξαναγυρίσουν στα βουνά της Ελλάδος και, όπως και στον καιρό τον δικό μας, οι ίσκιοι των να δρασκελούν και πάλι τις κορφές, τις ρεματιές και τα φαράγγια, να συνοδεύουν τους Έλληνες πολεμιστές,  να τους ενθαρρύνουν και να πολεμούν μαζί των. Και να σαι και σύ μαζί των, αντάρτη Ζέρβα. Γιατί και συ ξέρεις, να διδάσκης, να δείχνης, όπως το έκαμες τόσες φορές, τί είναι παλληκαριά, τί είναι αγάπη στην Ελληνική Πατρίδα».

ΕΔΕΣ Αθηνών ~ η διάσπαση

      Ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος, που προϋπήρχε από το 1938 και στόχο είχε την αποσταθεροποίηση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου του Ιωάννη Μεταξά, αναγκαστικά από τις πρώτες μέρες της κατοχής άλλαξε πορεία πλεύσης και στράφηκε στον κύριο αντίπαλο της στιγμής τον κατακτητή. Στις 11 Ιουνίου 1941 οριστικοποιήθηκε αυτή η μεταστροφή και στις 9 Σεπτεμβρίου υπογράφτηκε το πρώτο επίσημο καταστατικό του συνδέσμου. Σκοπός της οργάνωσης ήταν αφενός η απελευθέρωση της χώρας μας από τις φασιστικές ορδές του Χίτλερ στο πλευρό των Συμμάχων και αφετέρου η εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος, λαϊκού χαρακτήρος και σοσιαλιστικής μορφής κατόπιν δημοψηφίσματος.
Στυλιανός Γονατάς
       Από το φθινόπωρο του 1942 όμως δύο από τα ιδρυτικά μέλη του συνδέσμου ο δικηγόρος Ηλίας Σταματόπουλος και ο ταγματάρχης Απόστολος Παπαγεωργίου, μαζί με μια ομάδα από άλλα μέλη στην Αθήνα αρχίζουν να αναθεωρούν για την ακολουθητέα πολιτική του Ζέρβα και για τον ίδιο ως αρχηγό. Ήδη από τον Δεκέμβριο του ’42, ο Παπαγεωργίου έκανε προσπάθειες να πείσει τον Ζέρβα να σταματήσει τον ένοπλο αγώνα, κάτι που αποτελούσε κατάφορη παραβίαση του καταστατικού του ΕΔΕΣ, στο οποίο είχε ορκιστεί κάθε μέλος της οργάνωσης. Απόρροια της στάσης αυτής του Παπαγεωργίου και της ομάδας των διασπαστών ήταν η πολιτική του ΕΑΜ προς εξόντωση των λοιπών αντιστασιακών οργανώσεων που δεν συστρατεύονταν με τους σκοπούς του. Θεωρούσαν λοιπόν μάταιο τον αγώνα πιστεύοντας ό,τι με την επικείμενη, γι’ αυτούς, διάλυση του ΕΔΕΣ από τον ΕΛΑΣ, το ΚΚΕ θα πετύχαινε τον απόλυτο έλεγχο στην Ελλάδα και μετά την κατοχή θα επέβαλε κομμουνιστική δικτατορία. Έφτασαν μάλιστα στο σημείο τον Γενάρη του 1943, εντολοδόχοι του Θεόδωρου Πάγκαλου, να στείλουν αντιπροσωπεία στο αρχηγείο του Ζέρβα στο βουνό ώστε να σταματήσει η δράση του ΕΔΕΣ κατά των Ιταλών! Ο Ζέρβας φυσικά και απέρριψε τις συστάσεις αυτές και εξεδίωξε τους απεσταλμένους, προσπαθώντας να τους νουθετήσει. Στα απομνημονεύματά του αναφέρει : «…Απήντησα ότι ο ένοπλος αγών είχε αρχίσει και δεν ήτο δυνατόν να σταματήση. Ότι ο μόνος τρόπος να αντιμετωπισθή ο κομμουνισμός, είναι να διατηρηθή η ανταρτική δύναμις που έχω συγκροτήσει. Ότι τον ΕΔΕΣ δεν τον έφτιαξα για πόλιτικολογία, ακίνδυνο συνομωτισμό και συζητήσεις του καφενείου, αλλά για πόλεμο…Όσοι νομίζουν ότι διατρέχουν κίνδυνο εις τας Αθήνας, δεν έχουν παρά να έλθουν κοντά μου. Θα τους προσφέρω άσυλο ασφαλές…Να πάρουν ντουφέκι και να πολεμήσουν σαν στρατιώτες στο πλευρό μου.»
Ιων. Βουλπιώτης
       Η μεταστροφή αυτή του Παπαγεωργίου, του Παπαθανασόπουλου και άλλων μελών της οργάνωσης Αθηνών, ξεκίνησε από την γνωριμία με εξωθεσμικούς κύκλους που δεν είχαν καμία σχέση με τον ΕΔΕΣ, όπως ο Στυλιανός Γονατάς, ο διευθυντής της Telefunken Ιωάννης Βουλπιώτης και ο Θεόδωρος Πάγκαλος.Τον Φεβρουάριο του ’43, ο Παπαγεωργίου και ο Παπαθανασόπουλος συνελήφθησαν μαζί με άλλα στελέχη του ΕΔΕΣ Αθηνών. Μετά από περίπου ενάμιση μήνα όμως, αφέθηκαν ελεύθεροι μόνο αυτοί. Πολλά έχουν λεχθεί για τους λόγους που συνέβη αυτό. Επίσης, η συμπεριφορά τους αμέσως μετά την αποφυλάκισή τους ενισχύει την άποψη ότι η επιλεκτική αποδέσμευσή τους κάθε άλλο παρά τυχαία ήταν. Από την στιγμή αυτή οι Παπαγεωργίου και Παπαθανασόπουλος έρχονται σε επαφή και συνεννοήσεις με τα Τάγματα Ασφαλείας και τις κατοχικές δυνάμεις. Οι αντιδράσεις του Ζέρβα από το βουνό είναι γνωστές, μεγίστης σημασίας ωστόσο είναι και οι αντιδράσεις των μελών του αγωνιστικού ΕΔΕΣ Αθηνών, που διαφωνούσαν με τους στασιαστές που πρόσκεινταν στον Πλαστήρα. Για την ακρίβεια, την 21η Σεπτεμβρίου 1943 συνεδρίασε η Επιτροπή Πόλεως της Αθήνας και αποφάσισε: » Κατόπιν των εκτεθέντων υπό του Μιλτιάδη (Δημ. Γιαννακόπουλου) περί της διαγωγής των Παπαγεωργίου, Παπαθανασόπουλου, Σταματόπουλου, Στυλιανίδη, Μαυρίκη κ.ά. και της προσπαθείας των να υπαγάγουν τον ΕΔΕΣ υπό τους Κουίσλινγκς Κυβερνήτας αποφασίζονται παμψηφεί: 1. Να διαλυθή η επιτελική δικτατορία Παπαθανασόπουλου – Παπαγεωργίου. 2. Ν’ αναλάβουν την διοίκησιν του ΕΔΕΣ πρόσωπα κοινής εμπιστοσύνης των ΕΟΕΑ και στελεχών του ΕΔΕΣ Αθηνών. 3. Ν’ αποκηρυχθούν οι προδότες Παπαγεωργίου, Παπαθανασόπουλος, Μαυρίκης, Στυλιανίδης, Σταματόπουλος κ.ά. 4. Να δηλωθή ότι ο Βουλπιώτης δεν έχει σχέσιν με τον ΕΔΕΣ. 5. Να καταγγελθούν αι πράξεις των προδοτών εις τον Ελληνικόν λαόν δια του μυστικού Τύπου. 6. Να γίνη ανασυγκρότησις του ΕΔΕΣ Αθηνών και να τοποθετηθούν εις τα κυριώτερα πόστα πρόσωπα απολύτου εμπιστοσύνης και έμπειρα. 7. Να σταλή σύνδεσμος εις τας ΕΟΕΑ δια να θέση υπό την έγκρισίν των τας διοικητικάς μεταβολάς και τας αποφάσεις μας δια τους προδότας του αγώνα».  Επίσημα η οργάνωση διασπάστηκε τον Οκτώβρη του ’43, έκτοτε υπήρχαν δύο ΕΔΕΣ, ο «προδοτικός» με ηγέτη τον Γονατά και ο «αγωνιστικός» πιστός στις αρχικές αξίες του συνδέσμου με αρχηγό τον Ζέρβα. Άμεσα ο Ζέρβας διέγραψε τους στασιαστές και τον Νοέμβρη του 1943 μέσα από τον μυστικό Τύπο αποκήρυξε και επίσημα τους προδότες. Οι τοιχοκολλήσεις στους δρόμους της Αθήνας ήταν καθημερινό φαινόμενο. Σε τηλεγράφημά του ανέφερε (βλ. Κ. Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος, σελ. 204): » Εκφράζομεν βαθυτάτην λύπην μας διότι ακόμη συζητείται ζήτημα συνδέσμου μας με ξένους προς εθνικήν μας οργάνωσιν Στόπ. Ουδείς άλλος εκτός καθηγητού Πανεπιστημίου Ζέρβα Λεωνίδα μας εκπροσωπεί Αθήνας Στόπ. Τριμελής διοικούσα Επιτροπή ΕΔΕΣ αποτελείται από εμέ, Πυρομάγλου και Ζέρβαν Λεωνίδαν Στόπ. Μέλη οργανώσεως ΕΔΕΣ ουδεμίαν σχέσιν έχουν με προδότες όπως Βουλπιώτης Στόπ. Τούτον εφημερίδες μας εις Αθήνας εχαρακτήρισαν ως ποταπόν προδότην Στόπ». Η αλήθεια είναι ότι ο Ζέρβας σε επιστολές του προς τους αποστάτες πέρα από την οργή του για την προδοσία τους, τους άφησε περιθώριο να μετανοήσουν. Σε επιστολή του προς τον Παπαθανασόπουλο, τον Δεκέμβρη του 1943 έγραψε μεταξύ άλλων: » … Ζήτησα από σένα με γράμμα μου, όπως και από τον Απόστολο (σσ. εννοεί τον Παπαγεωργίου), απάνω σε καινούριες, γερές βάσεις, σε στέρεο βάθρο να κτίσετε και να στηρίξετε το έργο του ΕΔΕΣ. Μα ακολουθήσατε αυτή την παράκληση, αυτή την έκκλησή μου, αγαπητέ μου Στάθη; Ας το εξετάσουμε. Μαθαίνω ότι το λύειν και δένειν στον Σύνδεσμο το έχειν ο Βουλπιώτης, τον οποίον εις επίσημον συγκέντρωσιν, ο Απόστολος παρουσιάζει ως εθνικόν ήρωα, εις τον οποίον οφείλεται εθνική ευγνωμοσύνη. Ποιός ο Βουλπιώτης; Καθαρά Γκεσταπίτης… Εν ονόματι του ιερού και αγίου αγώνος, ον διεξάγουμε, εν ονόματι της Πατρίδος μας, την οποίαν γνωρίζω πως έχεις για το τιμαλφέστερο της ζωής σου, σε παρακαλώ τόσον εσένα όπως και τον Φιλώτα (σσ. τον Παπαγεωργίου), να παύσητε προς το παρόν αναμειγνυόμενοι εις τα του Συνδέσμου…».  Τελικώς αυτό δεν συνέβη και κατόπιν συνεχόμενων ερωτημάτων από το Κάιρο, ο Ζέρβας με τηλεγράφημά του προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής την 1η Δεκεμβρίου ’43 ξεκαθαρίζει την στάση του προς αποφυγή παρεξηγήσεων: » Στρατηγείον Μέσης Ανατολής, Παρακαλώ διατάξητε εκφωνηθούν από ραδιοσταθμών Λονδίνου και Καίρου κάτωθι ανακοινώσεις Εθνικών Ομάδων: ΕΟΕΑ δηλώνουν ότι εκείνοι μόνον οι οποίοι έχουν εγκολπωθή τον Εθνικόν των αγώνα και παντού και πάντοτε πολεμούν τον κατακτητήν και τους μετ’ αυτών συνεργαζομένους Έλληνας προδότας δύνανται να λογίζωνται ως τίμιοι Έλληνες και φίλοι αυτών Στόπ. Ουδείς δύναται να ισχυρισθή ότι αντιπροσωπεύει τας Εθνικάς μας Ομάδας ΕΔΕΣ εις πόλεις της Ελλάδος ή αλλαχού, αν ενυπογράφως ή δημοσία δεν δηλώσει ότι ακολουθεί την ανωτέρω γραμμήν Στόπ. Άν τυχόν υπάρχουν Έλληνες πολίται ή αξιωματικοί ισχυριζόμενοι ότι εκπροσωπούν τας Εθνικάς Ομάδας και την οργάνωσιν ΕΔΕΣ διά να καλύψουν άλλους σκοπούς πλήν των εθνικών, ούτοι αποκηρύσσονται ως προδόται και συνεργάται των κατακτητών και των Κουίσλιγκς της Ελλάδος Στόπ».
Ο Κομνηνός Πυρομάγλου.
       Η δράση του προδοτικού ΕΔΕΣ θα έχει ως μόνο στόχο την καταπολέμηση του κομμουνισμού και έτσι αναπτύσσει δεσμούς με τη φασιστική Γκεστάπο και την κατοχική κυβέρνηση. Παράλληλα αναπτύσσει δράση κατά του αγωνιστικού ΕΔΕΣ φτάνοντας ως και τη δολοφονία του πιστού στελέχους του Ζέρβα στην Αθήνα, Δημητρίου Γιαννακόπουλου. Το μίσος τους κατά του Ζέρβα, που δεν δέχτηκε τις αξιώσεις τους, θα τους οδηγήσει σε ενέργειες που θα  δώσουν τροφή προς το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ για ανάπτυξη θεωριών συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών που βεβαίως  δεν είχαν σχέση με την πραγματικότητα. Μάλιστα ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ, Κομνηνός Πυρομάγλου, στο βιβλίο του «Η Εθνική Αντίστασις» ψέγει το ΕΑΜ για τον λόγο αυτό (σελ. 309): » Το ΕΑΜ εις την πολεμικήν του εναντίον του αγωνιστικού ΕΔΕΣ, διά λόγους σκοπιμότητος, αρνείται τον διαχωρισμόν μεταξύ αγωνιστικού και προδοτικού ΕΔΕΣ. Και, ενώ εις τας εκάστοτε επισήμους και ανεπισήμους συζητήσεις μας διέκρινε τους πατριώτας από τους προδότας, τους ολίγους προδότας, εις τας δημοσιεύσεις του αρνείται τον διαχωρισμόν τούτον. Αι συνέπειαι της αρνήσεως αυτής υπήρξαν αιματηραί και, εν πολλοίς, καταστρεπτικαί εις τον ένοπλον αγώνα του βουνού ενατίον των κατακτητών. Επίκρανεν και επείσμωσεν τους πολεμιστάς και μαχητάς του πατριωτικού ΕΔΕΣ. Επι πλέον διηυκόλυνεν την διαβρωτικήν προσπάθειαν των προδοτών και των κατακτητών. … Δεν εσκέφθη η ηγεσία του ΕΑΜ, ότι και η διάσπασις του ΕΔΕΣ και ο προσεταιρισμός ωρισμένων στελεχών του, ήτο μέσα εις το σχέδιον των Γερμανών και των προδοτικών κυβερνήσεων, διά την ανάπτυξιν του εμφυλίου πολέμου; Ότι θα εδημιούργει, κατ’ αυτόν τον τρόπον, ο κατακτητής μέχρι της απελευθερώσεως, σύγχυσιν περί τον ΕΔΕΣ, διά να προκαλή ούτω την αντίδρασιν του ΕΑΜ;…».